Ngày 3: SELECT và WHERE, truy vấn và lọc dữ liệu

Tóm tắt: SELECT chọn cột cần xem, WHERE chọn dòng cần giữ. Bài này đi từ câu SELECT đầu tiên tới các điều kiện lọc (so sánh, AND/OR/NOT, IN, BETWEEN, LIKE/ILIKE) và dành hẳn một phần cho NULL cùng logic ba trị, nguồn gây lỗi số 1 của người mới học SQL.

Sau bài này bạn có thể:

• Viết được câu SELECT lấy đúng các cột cần, thêm cột tính toán và đặt tên cột bằng AS.
• Dùng DISTINCT để xem một cột có những giá trị khác nhau nào.
• Lọc dòng bằng WHERE với so sánh, AND/OR/NOT, IN, BETWEEN, LIKE/ILIKE, có ngoặc đúng chỗ.
• Tìm dòng có hoặc không có giá trị bằng IS NULL/IS NOT NULL, và giải thích được vì sao = NULL không bao giờ khớp.
• Giải thích được thứ tự xử lý FROM → WHERE → SELECT và dùng nó để hiểu các thông báo lỗi.

Cần biết trước: Ngày 1 (đã dựng môi trường và mở được psql), Ngày 2 (bảng, cột, kiểu dữ liệu).

Mọi ví dụ chạy trên bộ dữ liệu DSC Shop (xem setup/README.md). Bài này chỉ đọc dữ liệu, không sửa gì.

1. SELECT: chọn cột

Một bảng giống một trang tính: mỗi dòng là một bản ghi, mỗi cột là một thuộc tính. SELECT nói "tôi muốn xem cột nào", FROM nói "lấy từ bảng nào".

SELECT cot_1, cot_2, ...
FROM ten_bang;

SELECT * lấy tất cả các cột. Bảng employees chỉ có 8 dòng nên xem hết được:

SELECT * FROM employees;

employee_id	full_name	title	manager_id	hire_date	salary
1	Nguyễn Thành Long	Giám đốc	NULL	2020-01-15	45000000
2	Lê Thị Hạnh	Trưởng phòng Kinh doanh	1	2021-03-01	28000000
3	Trần Quốc Bảo	Trưởng phòng Kỹ thuật	1	2021-06-15	27000000
4	Phạm Thị Thu	Nhân viên bán hàng	2	2022-02-10	12000000
5	Đỗ Minh Tuấn	Nhân viên bán hàng	2	2023-07-01	11000000
6	Vũ Hoài Nam	Nhân viên bán hàng	2	2024-09-01	10000000
7	Lâm Gia Huy	Kỹ thuật viên	3	2022-11-20	13000000
8	Kiều Anh Thư	Thực tập sinh bán hàng	4	2026-06-01	5000000

SELECT * tiện khi khám phá dữ liệu. Khi viết truy vấn thật (trong ứng dụng, báo cáo), hãy liệt kê đúng các cột cần: dễ đọc hơn, truyền ít dữ liệu hơn, và không bị vỡ khi ai đó thêm cột vào bảng.

SELECT full_name, city
FROM customers;

full_name	city
Nguyễn Văn An	TP. Hồ Chí Minh
Trần Thị Bình	Hà Nội
Lê Hoàng Cường	Đà Nẵng
Phạm Minh Duy	TP. Hồ Chí Minh
Hoàng Thị Em	Cần Thơ

(... tổng 18 dòng)

NULL hiển thị thế nào? Trong bảng kết quả của bài, ô trống được ghi là NULL. Còn psql mặc định in NULL thành ô trống, rất dễ nhầm với chuỗi rỗng ''. Gõ \pset null 'NULL' trong psql để thấy chữ NULL giống bài học.

Cột tính toán và bí danh (alias)

Sau SELECT không chỉ là tên cột mà có thể là một biểu thức. Ví dụ tiền lãi mỗi sản phẩm là giá bán trừ giá nhập:

SELECT sku,
       name,
       price,
       cost_price,
       price - cost_price AS profit
FROM products;

sku	name	price	cost_price	profit
LAP-001	ASUS ROG Strix G16	32990000	28500000	4490000
LAP-002	Lenovo Legion 5	29990000	26000000	3990000
LAP-003	Acer Nitro V 15	21990000	19000000	2990000
LAP-004	Dell Inspiron 14	18490000	16000000	2490000
LAP-005	MacBook Air M2 13 inch	24990000	22000000	2990000
LAP-006	HP Pavilion 15	16990000	NULL	NULL

(... tổng 24 dòng)

Hai điều đáng để ý:

• AS profit đặt bí danh (alias) cho cột. Không có alias, PostgreSQL đặt tên cột là ?column?.
• Sản phẩm HP Pavilion 15 chưa có giá nhập (cost_price là NULL), nên profit cũng là NULL. Phép tính với NULL cho ra NULL. Mục 4 sẽ nói kỹ.

Alias có dấu cách, chữ hoa hoặc tiếng Việt có dấu thì bọc trong ngoặc kép:

SELECT name AS "Tên sản phẩm",
       price AS "Giá bán",
       price * 1.1 AS gia_co_vat
FROM products;

Tên sản phẩm	Giá bán	gia_co_vat
ASUS ROG Strix G16	32990000	36289000.0
Lenovo Legion 5	29990000	32989000.0
Acer Nitro V 15	21990000	24189000.0

(... tổng 24 dòng)

Trong PostgreSQL, ngoặc đơn '...' là giá trị chuỗi, ngoặc kép "..." là tên (tên cột, tên bảng, alias). Viết nhầm sẽ lỗi:

SELECT name AS 'Tên sản phẩm'
FROM products;

ERROR:  syntax error at or near "'Tên sản phẩm'"
LINE 1: SELECT name AS 'Tên sản phẩm'
                       ^

Ghi chú dialect: MySQL chấp nhận alias trong ngoặc đơn (AS 'Tên') và dùng dấu backtick `...` cho tên; SQL Server dùng [...]. Viết "..." cho tên là cách chuẩn SQL.

DISTINCT: các giá trị khác nhau

Cột city của khách hàng có những giá trị nào? DISTINCT bỏ các dòng trùng nhau trong kết quả:

SELECT DISTINCT city
FROM customers;

city
NULL
Hải Phòng
đà nẵng
Đà Nẵng
Cần Thơ
Hồ Chí Minh
Hà Nội
TP.HCM
TP. Hồ Chí Minh
Biên Hòa

18 khách hàng nhưng chỉ có 10 giá trị khác nhau. Câu này còn lộ ra một vấn đề dữ liệu thật: TP. Hồ Chí Minh được viết 3 kiểu, Đà Nẵng 2 kiểu. Máy tính coi 'Đà Nẵng' và 'đà nẵng' là hai giá trị khác nhau. Ngày 5 sẽ làm sạch cột này bằng hàm chuỗi.

Thêm hai chi tiết:

• Các dòng NULL được gom thành một dòng NULL trong kết quả DISTINCT.
• Thứ tự dòng ở trên là ngẫu nhiên theo cách PostgreSQL xử lý, máy bạn có thể ra thứ tự khác. Muốn có thứ tự cố định phải dùng ORDER BY (học ở Ngày 4).

DISTINCT áp dụng cho cả bộ cột sau nó, không phải chỉ cột đầu tiên. Đơn hàng có những cặp (trạng thái, kênh bán) nào?

SELECT DISTINCT status, channel
FROM orders;

status	channel
paid	online
delivered	online
delivered	offline
cancelled	online
pending	online
shipped	online

2. WHERE: lọc dòng

WHERE đặt một điều kiện. PostgreSQL xét điều kiện đó trên từng dòng và chỉ giữ những dòng mà điều kiện cho ra đúng (TRUE).

SELECT cot_1, cot_2
FROM ten_bang
WHERE dieu_kien;

Toán tử so sánh

Toán tử	Ý nghĩa
=	bằng
<> hoặc !=	khác (hai cách viết như nhau, <> là chuẩn SQL)
>, <	lớn hơn, nhỏ hơn
>=, <=	lớn hơn hoặc bằng, nhỏ hơn hoặc bằng

Sản phẩm giá trên 20 triệu:

SELECT sku, name, price
FROM products
WHERE price > 20000000;

sku	name	price
LAP-001	ASUS ROG Strix G16	32990000
LAP-002	Lenovo Legion 5	29990000
LAP-003	Acer Nitro V 15	21990000
LAP-005	MacBook Air M2 13 inch	24990000

So sánh chuỗi phải bọc giá trị trong ngoặc đơn. Các đơn chưa giao xong:

SELECT order_id, customer_id, status
FROM orders
WHERE status <> 'delivered';

order_id	customer_id	status
5	4	cancelled
15	12	cancelled
28	5	cancelled
37	1	shipped
38	13	paid
39	15	paid
40	3	pending

Ngày giờ cũng so sánh được, viết dạng 'YYYY-MM-DD'. Đơn đặt từ 01/09/2026 trở đi:

SELECT order_id, order_date, status
FROM orders
WHERE order_date >= '2026-09-01';

order_id	order_date	status
37	2026-09-02 10:00:00+07	shipped
38	2026-09-20 16:30:00+07	paid
39	2026-10-05 09:00:00+07	paid
40	2026-10-14 22:00:00+07	pending

order_date có kiểu TIMESTAMPTZ (ngày giờ có múi giờ, xem Ngày 2), nên '2026-09-01' được hiểu là 2026-09-01 00:00:00 theo múi giờ của phiên làm việc (database DSC Shop đặt Asia/Ho_Chi_Minh, tức +07).

AND, OR, NOT

Toán tử	Đúng khi
A AND B	cả A và B đều đúng
A OR B	ít nhất một trong A, B đúng
NOT A	A sai

Điện thoại (category_id = 7) còn hàng:

SELECT sku, name, price, stock_quantity
FROM products
WHERE category_id = 7
  AND stock_quantity > 0;

sku	name	price	stock_quantity
PHN-001	iPhone 15 128GB	19990000	15
PHN-002	Samsung Galaxy S24	18990000	9
PHN-003	Xiaomi Redmi Note 13	4890000	25

Đơn bị hủy hoặc đang chờ:

SELECT order_id, status, channel
FROM orders
WHERE status = 'cancelled'
   OR status = 'pending';

order_id	status	channel
5	cancelled	online
15	cancelled	online
28	cancelled	online
40	pending	online

Cột is_active có kiểu BOOLEAN nên dùng thẳng làm điều kiện được. Sản phẩm đã ngừng kinh doanh:

SELECT sku, name, is_active
FROM products
WHERE NOT is_active;

sku	name	is_active
PHN-004	Nokia 105 4G	f

(psql in TRUE/FALSE thành t/f.)

Thứ tự ưu tiên: NOT trước, rồi AND, rồi OR

Giống phép nhân làm trước phép cộng, AND được tính trước OR. Muốn tìm "laptop gaming (category_id = 3) hoặc laptop văn phòng (4), giá dưới 20 triệu". Viết thẳng như câu nói:

SELECT sku, name, category_id, price
FROM products
WHERE category_id = 3 OR category_id = 4 AND price < 20000000;

sku	name	category_id	price
LAP-001	ASUS ROG Strix G16	3	32990000
LAP-002	Lenovo Legion 5	3	29990000
LAP-003	Acer Nitro V 15	3	21990000
LAP-004	Dell Inspiron 14	4	18490000
LAP-006	HP Pavilion 15	4	16990000

Sai: laptop gaming 33 triệu vẫn lọt vào. PostgreSQL đã hiểu là category_id = 3 OR (category_id = 4 AND price < 20000000). Thêm ngoặc để nói đúng ý:

SELECT sku, name, category_id, price
FROM products
WHERE (category_id = 3 OR category_id = 4) AND price < 20000000;

sku	name	category_id	price
LAP-004	Dell Inspiron 14	4	18490000
LAP-006	HP Pavilion 15	4	16990000

Quy tắc dễ nhớ: cứ trộn AND với OR là đặt ngoặc, kể cả khi bạn chắc thứ tự ưu tiên đã đúng. Người đọc sau sẽ cảm ơn bạn.

IN và NOT IN: thuộc một danh sách

cot IN (a, b, c) là cách viết gọn của cot = a OR cot = b OR cot = c.

SELECT order_id, status
FROM orders
WHERE status IN ('pending', 'paid', 'shipped');

order_id	status
37	shipped
38	paid
39	paid
40	pending

NOT IN lấy các giá trị nằm ngoài danh sách. Sản phẩm không thuộc nhóm máy tính và điện thoại, tức là các phụ kiện:

SELECT sku, name, category_id
FROM products
WHERE category_id NOT IN (3, 4, 5, 7, 8);

sku	name	category_id
ACC-001	Chuột Logitech G102	10
ACC-002	Chuột Logitech MX Master 3S	10
ACC-003	Bàn phím cơ Keychron K2	10
ACC-004	Tai nghe Sony WH-1000XM5	11

(... tổng 9 dòng)

NOT IN có một cái bẫy lớn khi danh sách chứa NULL, xem mục 4.

BETWEEN: trong một khoảng, gồm cả hai đầu

cot BETWEEN a AND b tương đương cot >= a AND cot <= b. Cả hai đầu mút đều được tính.

SELECT sku, name, price
FROM products
WHERE price BETWEEN 1890000 AND 2690000;

sku	name	price
ACC-002	Chuột Logitech MX Master 3S	2490000
ACC-003	Bàn phím cơ Keychron K2	1890000
ACC-006	Loa JBL Flip 6	2690000

Bàn phím giá đúng 1.890.000 và loa giá đúng 2.690.000 đều có mặt. NOT BETWEEN a AND b lấy phần còn lại.

Cẩn thận BETWEEN với cột ngày giờ

Muốn lấy đơn hàng từ 01/11/2025 đến hết ngày 11/11/2025 (ngày sale lớn):

SELECT order_id, order_date
FROM orders
WHERE order_date BETWEEN '2025-11-01' AND '2025-11-11';

 order_id | order_date
----------+------------
(0 rows)

Không có dòng nào, dù ngày 11/11 có 2 đơn. Lý do: order_date có cả giờ, còn '2025-11-11' được hiểu là 2025-11-11 00:00:00. Đơn lúc 19:00 và 23:30 ngày 11/11 đều lớn hơn mốc đó nên bị loại. Cách đúng là dùng khoảng nửa mở: lớn hơn hoặc bằng ngày đầu, nhỏ hơn ngày ngay sau ngày cuối.

SELECT order_id, order_date
FROM orders
WHERE order_date >= '2025-11-01'
  AND order_date <  '2025-11-12';

order_id	order_date
21	2025-11-11 19:00:00+07
22	2025-11-11 23:30:00+07

Thói quen tốt: với cột TIMESTAMP/TIMESTAMPTZ, luôn lọc theo kiểu >= đầu AND < cuối. BETWEEN chỉ an toàn với cột DATE (chỉ có ngày) và với số.

LIKE, ILIKE: tìm theo mẫu chuỗi

Ký tự đại diện	Khớp với
%	một chuỗi bất kỳ, kể cả rỗng
_	đúng một ký tự bất kỳ

Tên bắt đầu bằng "Samsung":

SELECT sku, name
FROM products
WHERE name LIKE 'Samsung%';

sku	name
PHN-002	Samsung Galaxy S24
TAB-002	Samsung Galaxy Tab S9 FE

Tên chứa "Logitech" ở bất kỳ đâu:

SELECT sku, name
FROM products
WHERE name LIKE '%Logitech%';

sku	name
ACC-001	Chuột Logitech G102
ACC-002	Chuột Logitech MX Master 3S

Mã SKU dạng PC-00 cộng đúng một ký tự:

SELECT sku, name
FROM products
WHERE sku LIKE 'PC-00_';

sku	name
PC-001	Màn hình LG UltraGear 27 inch
PC-002	Màn hình Dell P2422H
PC-003	PC văn phòng DSC Basic

Trong PostgreSQL, LIKE phân biệt chữ hoa chữ thường. Người dùng gõ "iphone" sẽ không tìm thấy gì:

SELECT sku, name
FROM products
WHERE name LIKE '%iphone%';

 sku | name
-----+------
(0 rows)

ILIKE (chữ I là insensitive) bỏ qua hoa thường:

SELECT sku, name
FROM products
WHERE name ILIKE '%iphone%';

sku	name
PHN-001	iPhone 15 128GB

NOT LIKE lấy các dòng không khớp mẫu. Khách không dùng Gmail:

SELECT full_name, email
FROM customers
WHERE email NOT LIKE '%@gmail.com';

full_name	email
Lê Hoàng Cường	[email protected]
Võ Quốc Phong	[email protected]
Bùi Văn Hùng	[email protected]
Dương Minh Khoa	[email protected]
Phan Thị Oanh	[email protected]
Huỳnh Tấn Phát	[email protected]

Có 18 khách, 10 người dùng Gmail, nhưng kết quả chỉ có 6 dòng chứ không phải 8. Hai khách còn lại (Hoàng Thị Em và Châu Ngọc Trâm) không có email, tức email là NULL. Vì sao họ biến mất? Đó chính là nội dung mục tiếp theo.

Ghi chú dialect: ILIKE chỉ có trong PostgreSQL. Trong MySQL, LIKE thường đã không phân biệt hoa thường (tùy collation của cột, collation mặc định kết thúc bằng _ci là case-insensitive). Trong SQL Server cũng tùy collation. Cách viết chạy được ở mọi nơi: LOWER(name) LIKE '%iphone%' (hàm LOWER học ở Ngày 5).

3. Thứ tự xử lý: FROM → WHERE → SELECT

Ta viết SELECT ... FROM ... WHERE ..., nhưng PostgreSQL xử lý theo thứ tự logic khác:

Thứ tự này giải thích một lỗi rất hay gặp: dùng alias của SELECT trong WHERE.

SELECT name, price - cost_price AS profit
FROM products
WHERE profit > 3000000;

ERROR:  column "profit" does not exist
LINE 3: WHERE profit > 3000000;
              ^

Lúc WHERE chạy, SELECT chưa chạy nên chưa có cột nào tên profit. Cách sửa là viết lại biểu thức:

SELECT name, price - cost_price AS profit
FROM products
WHERE price - cost_price > 3000000;

name	profit
ASUS ROG Strix G16	4490000
Lenovo Legion 5	3990000

Bức tranh đầy đủ (thêm GROUP BY, HAVING, ORDER BY, LIMIT) sẽ được bổ sung dần ở Ngày 4 và Ngày 9.

4. NULL và logic ba trị

NULL là "không biết", không phải 0 hay chuỗi rỗng

NULL nghĩa là giá trị chưa biết hoặc không có. Khách hàng 3 có phone là NULL: ta không biết số điện thoại của họ. Điều đó khác với '' (biết chắc là chuỗi rỗng) và khác với 0.

Vì "không biết", mọi phép so sánh với NULL đều cho ra "không biết". SQL gọi giá trị thứ ba này là UNKNOWN (PostgreSQL hiển thị nó là NULL). Đây là logic ba trị: một điều kiện có thể TRUE, FALSE hoặc UNKNOWN.

SELECT NULL = NULL     AS null_bang_null,
       NULL <> 'Hà Nội' AS null_khac_hn,
       NULL IS NULL     AS null_is_null;

null_bang_null	null_khac_hn	null_is_null
NULL	NULL	t

Ngay cả NULL = NULL cũng không phải TRUE: hai giá trị chưa biết thì không thể nói chúng bằng nhau. Chỉ có IS NULL trả lời chắc chắn được.

Vì sao = NULL luôn sai

Tìm khách chưa có số điện thoại, viết theo trực giác:

SELECT full_name, phone
FROM customers
WHERE phone = NULL;

 full_name | phone
-----------+-------
(0 rows)

Không lỗi, nhưng 0 dòng. Với mọi dòng, phone = NULL cho ra UNKNOWN, và WHERE chỉ giữ dòng TRUE. Cách đúng là IS NULL:

SELECT customer_id, full_name, phone
FROM customers
WHERE phone IS NULL;

customer_id	full_name	phone
3	Lê Hoàng Cường	NULL
7	Đặng Thu Giang	NULL
13	Phan Thị Oanh	NULL
17	Châu Ngọc Trâm	NULL

Ngược lại, IS NOT NULL lấy các dòng có giá trị. Khách đã khai ngày sinh và sinh từ năm 2004:

SELECT customer_id, full_name, birth_date
FROM customers
WHERE birth_date IS NOT NULL
  AND birth_date >= '2004-01-01';

customer_id	full_name	birth_date
6	Võ Quốc Phong	2004-05-12
10	Dương Minh Khoa	2005-02-14
14	Huỳnh Tấn Phát	2004-08-20

(Ở câu này IS NOT NULL thực ra thừa, vì birth_date >= '2004-01-01' đã cho UNKNOWN với dòng NULL. Viết ra cho rõ ý cũng không sao.)

WHERE chỉ giữ dòng TRUE

Đây là ý quan trọng nhất của bài. Xem điều kiện city <> 'Hà Nội' chạy trên ba khách hàng:

File gốc: nền sáng · nền tối

Chạy thật trên cả bảng: 18 khách, 4 người ở Hà Nội, vậy "khách không ở Hà Nội" phải là 14 người?

SELECT customer_id, full_name, city
FROM customers
WHERE city <> 'Hà Nội';

customer_id	full_name	city
1	Nguyễn Văn An	TP. Hồ Chí Minh
3	Lê Hoàng Cường	Đà Nẵng
4	Phạm Minh Duy	TP. Hồ Chí Minh
5	Hoàng Thị Em	Cần Thơ
6	Võ Quốc Phong	Hồ Chí Minh
8	Bùi Văn Hùng	đà nẵng
9	Ngô Thị Lan	Hải Phòng
10	Dương Minh Khoa	TP. Hồ Chí Minh
12	Trịnh Công Nam	Biên Hòa
14	Huỳnh Tấn Phát	TP.HCM
16	Tạ Quang Sơn	Cần Thơ
18	Mai Đức Uy	Đà Nẵng

Chỉ 12. Khách 11 và 17 (chưa ghi thành phố) bị mất vì điều kiện của họ là UNKNOWN. Nếu đề bài muốn tính cả họ, phải nói rõ với SQL:

SELECT customer_id, full_name, city
FROM customers
WHERE city <> 'Hà Nội'
   OR city IS NULL;

customer_id	full_name	city
1	Nguyễn Văn An	TP. Hồ Chí Minh
3	Lê Hoàng Cường	Đà Nẵng
...	...	...
11	Lý Thanh Mai	NULL
12	Trịnh Công Nam	Biên Hòa
14	Huỳnh Tấn Phát	TP.HCM
16	Tạ Quang Sơn	Cần Thơ
17	Châu Ngọc Trâm	NULL
18	Mai Đức Uy	Đà Nẵng

(... tổng 14 dòng)

PostgreSQL còn có toán tử IS DISTINCT FROM, coi NULL như một giá trị bình thường khi so sánh. city IS DISTINCT FROM 'Hà Nội' cho đúng 14 dòng như trên.

SELECT customer_id, full_name, city
FROM customers
WHERE city IS DISTINCT FROM 'Hà Nội';

Kết quả: 14 dòng, giống hệt câu dùng OR city IS NULL.

Bảng chân trị AND, OR, NOT với UNKNOWN

Khi điều kiện ghép bằng AND/OR, UNKNOWN lan truyền theo quy tắc sau (U là UNKNOWN):

A	B	A AND B	A OR B
TRUE	U	U	TRUE
FALSE	U	FALSE	U
U	U	U	U

A	NOT A
TRUE	FALSE
FALSE	TRUE
U	U

Cách nhớ: coi U là "có thể đúng, có thể sai". FALSE AND U chắc chắn sai dù U là gì; TRUE OR U chắc chắn đúng dù U là gì; các trường hợp còn lại không quyết được nên vẫn là U. Kiểm chứng:

SELECT TRUE AND NULL  AS true_and_null,
       FALSE AND NULL AS false_and_null,
       TRUE OR NULL   AS true_or_null,
       FALSE OR NULL  AS false_or_null,
       NOT NULL::boolean AS not_null;

true_and_null	false_and_null	true_or_null	false_or_null	not_null
NULL	f	t	NULL	NULL

(NULL::boolean ép NULL về kiểu boolean, ép kiểu học ở Ngày 5.)

Hệ quả: NOT của UNKNOWN vẫn là UNKNOWN. Vì vậy cả WHERE city = 'Hà Nội' lẫn WHERE NOT (city = 'Hà Nội') đều không trả về khách có city là NULL. Cộng hai kết quả lại không ra đủ bảng.

Bẫy NOT IN với NULL

city NOT IN ('Hà Nội', NULL) được hiểu là city <> 'Hà Nội' AND city <> NULL. Vế sau luôn là UNKNOWN, nên cả biểu thức không bao giờ là TRUE:

SELECT customer_id, full_name, city
FROM customers
WHERE city NOT IN ('Hà Nội', NULL);

 customer_id | full_name | city
-------------+-----------+------
(0 rows)

Ở đây NULL được gõ thẳng vào nên dễ thấy. Ngoài đời nó thường đến từ một truy vấn con trả về danh sách có NULL, khiến cả câu trả về 0 dòng mà không báo lỗi. Ngày 11 sẽ quay lại bẫy này với NOT EXISTS.

Lỗi thường gặp

1. So sánh với NULL bằng = hoặc <>. Luôn trả về 0 dòng.

-- Sai: luôn 0 dòng
SELECT full_name FROM customers WHERE phone = NULL;
-- Đúng: 4 dòng
SELECT full_name FROM customers WHERE phone IS NULL;

2. Quên rằng <>, NOT LIKE, NOT IN bỏ qua dòng NULL. WHERE city <> 'Hà Nội' không trả về khách chưa ghi thành phố. Tự hỏi "dòng NULL có cần không?" mỗi khi viết điều kiện phủ định; cần thì thêm OR city IS NULL hoặc dùng IS DISTINCT FROM.

3. BETWEEN với cột ngày giờ. order_date BETWEEN '2025-11-01' AND '2025-11-11' bỏ mất cả ngày 11/11. Dùng order_date >= '2025-11-01' AND order_date < '2025-11-12'.

4. Trộn AND và OR không có ngoặc. WHERE category_id = 3 OR category_id = 4 AND price < 20000000 thực ra là 3 OR (4 AND rẻ). Đặt ngoặc, hoặc dùng category_id IN (3, 4) AND price < 20000000.

5. Nhầm ngoặc đơn và ngoặc kép. Giá trị chuỗi dùng '...'. Viết "Hà Nội" thì PostgreSQL tìm cột tên Hà Nội:

SELECT full_name
FROM customers
WHERE city = "Hà Nội";

ERROR:  column "Hà Nội" does not exist
LINE 3: WHERE city = "Hà Nội";
                     ^

6. Dùng alias của SELECT trong WHERE. Lỗi column "..." does not exist vì WHERE chạy trước SELECT. Viết lại biểu thức trong WHERE.

7. Tưởng LIKE không phân biệt hoa thường. Trong PostgreSQL, LIKE '%iphone%' không khớp iPhone. Dùng ILIKE.

Bài tập

Cơ bản

Bài 1. Liệt kê sku, name, stock_quantity của các sản phẩm đã hết hàng.

Đáp án

SELECT sku, name, stock_quantity
FROM products
WHERE stock_quantity = 0;

Kết quả:

sku	name	stock_quantity
LAP-003	Acer Nitro V 15	0
PHN-004	Nokia 105 4G	0
ACC-006	Loa JBL Flip 6	0

Bài 2. Bảng orders đang có những trạng thái (status) nào? Mỗi trạng thái chỉ hiện một lần.

Đáp án

SELECT DISTINCT status
FROM orders;

Kết quả (thứ tự dòng có thể khác trên máy bạn):

status
delivered
cancelled
pending
paid
shipped

Bài 3. Tìm các khách dùng email sinh viên HCMUTE (đuôi @student.hcmute.edu.vn).

Đáp án

SELECT full_name, email
FROM customers
WHERE email LIKE '%@student.hcmute.edu.vn';

Kết quả:

full_name	email
Võ Quốc Phong	[email protected]
Dương Minh Khoa	[email protected]
Huỳnh Tấn Phát	[email protected]

Vận dụng

Bài 4. Tìm sản phẩm đang kinh doanh (is_active), giá từ 5 triệu đến 20 triệu (tính cả hai đầu) và còn hàng.

Đáp án

SELECT sku, name, price, stock_quantity
FROM products
WHERE is_active
  AND price BETWEEN 5000000 AND 20000000
  AND stock_quantity > 0;

Kết quả:

sku	name	price	stock_quantity
LAP-004	Dell Inspiron 14	18490000	8
LAP-006	HP Pavilion 15	16990000	4
PC-001	Màn hình LG UltraGear 27 inch	6490000	12
PC-003	PC văn phòng DSC Basic	9990000	2
PHN-001	iPhone 15 128GB	19990000	15
PHN-002	Samsung Galaxy S24	18990000	9
TAB-001	iPad Air M2 11 inch	16990000	5
TAB-002	Samsung Galaxy Tab S9 FE	9490000	7
ACC-004	Tai nghe Sony WH-1000XM5	7990000	8
ACC-005	Tai nghe AirPods Pro 2	5990000	12

Dùng BETWEEN ở đây an toàn vì price là số, không phải ngày giờ.

Bài 5. Bộ phận chăm sóc khách hàng cần danh sách khách thiếu thông tin liên lạc: chưa có email hoặc chưa có số điện thoại.

Đáp án

SELECT customer_id, full_name, email, phone
FROM customers
WHERE email IS NULL
   OR phone IS NULL;

Kết quả:

customer_id	full_name	email	phone
3	Lê Hoàng Cường	[email protected]	NULL
5	Hoàng Thị Em	NULL	0934567890
7	Đặng Thu Giang	[email protected]	NULL
13	Phan Thị Oanh	[email protected]	NULL
17	Châu Ngọc Trâm	NULL	NULL

Bài 6. Liệt kê các đơn hàng đặt trong tháng 9/2025 (từ 01/09 đến hết 30/09).

Đáp án

SELECT order_id, customer_id, order_date, status
FROM orders
WHERE order_date >= '2025-09-01'
  AND order_date <  '2025-10-01';

Kết quả:

order_id	customer_id	order_date	status
17	13	2025-09-01 12:00:00+07	delivered
18	14	2025-09-05 08:00:00+07	delivered
19	6	2025-09-06 18:20:00+07	delivered

Khoảng nửa mở >= 01/09 AND < 01/10 không cần biết tháng 9 có 30 hay 31 ngày, và không bỏ sót đơn đặt trong ngày cuối tháng.

Bài 7. Tìm các đơn hàng có ghi chú (note) và không bị hủy.

Đáp án

SELECT order_id, status, note
FROM orders
WHERE note IS NOT NULL
  AND status <> 'cancelled';

Kết quả:

order_id	status	note
4	delivered	Quà Valentine, gói giấy đỏ
12	delivered	Trả góp 2 lần
18	delivered	Mua đầu năm học
22	delivered	Săn sale 11/11
25	delivered	Quà Giáng sinh

status có ràng buộc NOT NULL nên status <> 'cancelled' không có bẫy NULL ở đây.

Thử thách

Bài 8. Bộ phận mua hàng muốn rà soát giá nhập: liệt kê sản phẩm có tiền lãi (price - cost_price) từ 3 triệu trở lên, cùng với những sản phẩm chưa có giá nhập (vì chưa tính được lãi). Hiển thị cả cột tiền lãi với tên profit.

Đáp án

SELECT sku,
       name,
       price,
       cost_price,
       price - cost_price AS profit
FROM products
WHERE price - cost_price >= 3000000
   OR cost_price IS NULL;

Kết quả:

sku	name	price	cost_price	profit
LAP-001	ASUS ROG Strix G16	32990000	28500000	4490000
LAP-002	Lenovo Legion 5	29990000	26000000	3990000
LAP-006	HP Pavilion 15	16990000	NULL	NULL
ACC-009	Lót chuột DSC XXL	250000	NULL	NULL

Hai điểm cần để ý: không dùng được WHERE profit >= 3000000 (alias chưa tồn tại lúc WHERE chạy), và nếu thiếu vế OR cost_price IS NULL thì hai sản phẩm chưa có giá nhập sẽ biến mất vì điều kiện của chúng là UNKNOWN.

Bài 9. Tìm tất cả khách hàng ở TP. Hồ Chí Minh, bất kể thành phố được viết theo kiểu nào trong dữ liệu.

Đáp án

Bước 1: xem có những cách viết nào bằng SELECT DISTINCT city FROM customers; (kết quả ở mục 1): TP. Hồ Chí Minh, Hồ Chí Minh, TP.HCM.

Bước 2: lọc theo đủ ba cách viết.

SELECT customer_id, full_name, city
FROM customers
WHERE city IN ('TP. Hồ Chí Minh', 'Hồ Chí Minh', 'TP.HCM');

Kết quả:

customer_id	full_name	city
1	Nguyễn Văn An	TP. Hồ Chí Minh
4	Phạm Minh Duy	TP. Hồ Chí Minh
6	Võ Quốc Phong	Hồ Chí Minh
10	Dương Minh Khoa	TP. Hồ Chí Minh
14	Huỳnh Tấn Phát	TP.HCM

Cách khác, bắt theo mẫu để không phải liệt kê từng kiểu:

SELECT customer_id, full_name, city
FROM customers
WHERE city ILIKE '%chí minh%'
   OR city ILIKE '%hcm%';

Kết quả: cùng 5 khách như trên. Cả hai cách đều chỉ là chữa cháy. Cách bền vững là làm sạch dữ liệu (Ngày 5) và ràng buộc dữ liệu nhập vào (Ngày 27).

Tóm tắt

• SELECT chọn cột, FROM chọn bảng. Hạn chế SELECT * trong truy vấn thật.
• Cột tính toán đặt tên bằng AS. Tên có dấu cách hoặc tiếng Việt dùng ngoặc kép "..."; giá trị chuỗi dùng ngoặc đơn '...'.
• DISTINCT bỏ dòng trùng trên cả bộ cột được chọn; các NULL gom thành một dòng.
• WHERE lọc từng dòng, chỉ giữ dòng có điều kiện là TRUE.
• Thứ tự ưu tiên NOT > AND > OR. Trộn AND với OR thì luôn đặt ngoặc.
• IN là nhiều = nối bằng OR; BETWEEN gồm cả hai đầu; với cột ngày giờ dùng >= đầu AND < cuối.
• LIKE phân biệt hoa thường trong PostgreSQL, ILIKE thì không. % là chuỗi bất kỳ, _ là một ký tự.
• NULL là "không biết". So sánh với NULL cho UNKNOWN, nên phải dùng IS NULL/IS NOT NULL. Điều kiện phủ định (<>, NOT IN, NOT LIKE) âm thầm bỏ qua dòng NULL.
• Thứ tự xử lý logic: FROM → WHERE → SELECT, nên alias của SELECT chưa dùng được trong WHERE.

Đọc thêm

• Vì sao NOT IN của bạn trả về 0 dòng? Logic ba trị của SQL và cái bẫy NULL — Một câu NOT IN trả về đúng 0 dòng trong khi bảng có dữ liệu, còn NOT EXISTS cùng ý định lại trả về đủ.
• LEFT JOIN của bạn đã thành INNER JOIN mà không ai báo — Thêm một điều kiện WHERE lên cột của bảng bên phải là LEFT JOIN âm thầm biến thành INNER JOIN, và những dòng bạn cố tình giữ lại biến mất (đọc sau khi học JOIN ở Ngày 10).
• Tài liệu PostgreSQL: Comparison Functions and Operators, Pattern Matching.

---

⬅️ Ngày 2: Bảng, kiểu dữ liệu và ràng buộc | 📚 Mục lục | Ngày 4: ORDER BY và LIMIT, sắp xếp và phân trang ➡️