Ngày 5: Toán tử, biểu thức và hàm thường dùng

Tóm tắt: Truy vấn không chỉ lấy dữ liệu ra mà còn biến đổi nó: tính tiền, ghép chuỗi, tách ngày tháng, đổi kiểu, thay NULL bằng giá trị mặc định. Bài này đi qua các toán tử số học (và cái bẫy chia số nguyên), hàm chuỗi, hàm ngày giờ, CAST, ROUND, COALESCE, NULLIF, rồi dùng chúng để làm sạch cột customers.city đang bị viết lộn xộn.

Sau bài này bạn có thể:

Tính toán đúng trên cột số, biết khi nào / là chia nguyên và cách lấy kết quả thập phân.
Ghép, cắt, đổi hoa thường và thay thế chuỗi bằng ||, CONCAT, UPPER, LOWER, TRIM, LENGTH, SUBSTRING, REPLACE.
Lấy phần năm/tháng, làm tròn về đầu tháng, cộng trừ khoảng thời gian và tính tuổi bằng EXTRACT, DATE_TRUNC, INTERVAL, AGE.
Đổi kiểu bằng CAST/::, làm tròn bằng ROUND, xử lý NULL bằng COALESCE và tránh chia cho 0 bằng NULLIF.
Viết được một biểu thức làm sạch dữ liệu chuỗi nhập tay không thống nhất.

Cần biết trước: Ngày 3 (SELECT, alias, WHERE, NULL), Ngày 4 (ORDER BY, LIMIT).

1. Toán tử số học

Toán tử	Ý nghĩa	Ví dụ	Kết quả
`+`	cộng	`7 + 2`	9
`-`	trừ	`7 - 2`	5
`*`	nhân	`7 * 2`	14
`/`	chia	`7 / 2`	3 (!)
`%`	chia lấy dư	`7 % 2`	1

sql

SELECT 7 + 2  AS cong,
       7 - 2  AS tru,
       7 * 2  AS nhan,
       7 / 2  AS chia,
       7 % 2  AS du;

cong	tru	nhan	chia	du
9	5	14	3	1

Chia số nguyên cho số nguyên ra số nguyên

7 / 2 ra 3, không phải 3.5. Trong PostgreSQL, khi cả hai vế là số nguyên (INT, BIGINT, ...) thì / là chia nguyên, phần thập phân bị cắt bỏ (cắt về phía 0, nên -7 / 2 là -3). Chỉ cần một vế là số thập phân (NUMERIC) là kết quả có phần thập phân:

sql

SELECT 7 / 2         AS int_int,
       7 / 2.0       AS int_numeric,
       7::numeric / 2 AS ep_kieu,
       -7 / 2        AS am,
       -7 % 2        AS du_am;

int_int	int_numeric	ep_kieu	am	du_am
3	3.5000000000000000	3.5000000000000000	-3	-1

(7::numeric là ép kiểu sang NUMERIC, xem mục 5. Dấu của phần dư theo dấu của số bị chia: -7 % 2 là -1.)

Chia nguyên rất có ích khi đó đúng là điều bạn muốn. Cáp sạc đóng hộp 12 cái, mỗi mã còn được bao nhiêu hộp nguyên và bao nhiêu cái lẻ?

sql

SELECT sku,
       name,
       stock_quantity,
       stock_quantity / 12 AS so_hop_12,
       stock_quantity % 12 AS con_le
FROM products
WHERE category_id = 12;

sku	name	stock_quantity	so_hop_12	con_le
ACC-007	Sạc Anker 65W	40	3	4
ACC-008	Cáp USB-C to USB-C 1m	200	16	8

Nhưng khi tính tỉ lệ phần trăm, chia nguyên là một lỗi âm thầm. Kho chứa tối đa 200 cái mỗi mã, mỗi mã đang lấp bao nhiêu phần trăm?

sql

SELECT sku,
       stock_quantity,
       stock_quantity / 200 * 100       AS sai_phan_tram,
       stock_quantity * 100.0 / 200     AS dung_phan_tram
FROM products
WHERE category_id = 12;

sku	stock_quantity	sai_phan_tram	dung_phan_tram
ACC-007	40	0	20.0000000000000000
ACC-008	200	100	100.0000000000000000

40 / 200 là 0 (chia nguyên), nhân 100 vẫn là 0. Viết 100.0 (có dấu chấm) để biến phép tính thành số thập phân ngay từ đầu.

Ghi chú dialect: SQL Server và SQLite cũng chia nguyên khi hai vế là số nguyên. MySQL thì khác: / luôn trả số thập phân (7 / 2 ra 3.5000), muốn chia nguyên phải viết 7 DIV 2. Code chuyển từ MySQL sang PostgreSQL rất hay dính lỗi này.

Toán tử % không chỉ cho số nguyên

% (hoặc hàm MOD(a, b)) lấy phần dư, dùng được cả với NUMERIC:

sql

SELECT 5.5 % 2     AS du_thap_phan,
       MOD(17, 5)  AS ham_mod;

du_thap_phan	ham_mod
1.5	2

Thực tế % thường dùng để kiểm tra chẵn lẻ (order_id % 2 = 0) hoặc chia vòng (chính file seed của DSC Shop dùng order_id % 3 để chọn phương thức thanh toán).

Thứ tự ưu tiên và ngoặc

Như toán phổ thông: *, /, % trước +, -. Toàn bộ phép toán được tính trước phép so sánh (=, <, ...), rồi mới tới NOT, AND, OR (đã học ở Ngày 3).

sql

SELECT 2 + 3 * 4   AS khong_ngoac,
       (2 + 3) * 4 AS co_ngoac;

khong_ngoac	co_ngoac
14	20

Ví dụ thật: tiền một dòng hàng là quantity * unit_price * (1 - discount). Ngoặc quanh 1 - discount là bắt buộc.

sql

SELECT order_id,
       product_id,
       quantity,
       unit_price,
       discount,
       quantity * unit_price * (1 - discount) AS line_total
FROM order_items
WHERE order_id IN (4, 22);

order_id	product_id	quantity	unit_price	discount	line_total
4	20	1	5990000	0.10	5391000.00
4	17	1	2490000	0.00	2490000.00
22	20	1	5990000	0.15	5091500.00
22	12	1	4890000	0.10	4401000.00

Chia cho 0

sql

SELECT price / stock_quantity
FROM products;

text

ERROR:  division by zero

Chỉ cần một sản phẩm hết hàng (stock_quantity = 0) là cả câu truy vấn thất bại. Cách xử lý gọn ở mục 6 (NULLIF).

2. NULL trong biểu thức

Ở Ngày 3 bạn đã thấy so sánh với NULL cho ra UNKNOWN. Phép tính cũng vậy: hầu hết phép toán và hàm gặp NULL đều trả NULL. "Giá bán trừ một số chưa biết" thì vẫn là chưa biết.

sql

SELECT name,
       price,
       cost_price,
       price - cost_price AS profit
FROM products
WHERE cost_price IS NULL;

name	price	cost_price	profit
HP Pavilion 15	16990000	NULL	NULL
Lót chuột DSC XXL	250000	NULL	NULL

sql

SELECT NULL + 1          AS cong_null,
       NULL * 0          AS nhan_khong,
       'DSC' || NULL     AS noi_null,
       CONCAT('DSC', NULL) AS concat_null;

cong_null	nhan_khong	noi_null	concat_null
NULL	NULL	NULL	DSC

Kể cả NULL * 0 cũng là NULL. Ngoại lệ đáng nhớ là hàm CONCAT: nó bỏ qua các đối số NULL. Mục tiếp theo nói rõ hơn.

3. Hàm chuỗi

Nối chuỗi: `||` và CONCAT

sql

SELECT sku || ' - ' || name AS san_pham,
       CONCAT(name, ' (', price, ' đ)') AS nhan_gia
FROM products
WHERE category_id = 8;

san_pham	nhan_gia
TAB-001 - iPad Air M2 11 inch	iPad Air M2 11 inch (16990000 đ)
TAB-002 - Samsung Galaxy Tab S9 FE	Samsung Galaxy Tab S9 FE (9490000 đ)

CONCAT tự đổi số sang chuỗi. Khác biệt quan trọng nằm ở NULL:

sql

SELECT full_name,
       full_name || ' <' || email || '>'       AS dung_noi,
       CONCAT(full_name, ' <', email, '>')     AS dung_concat
FROM customers
WHERE customer_id IN (1, 5, 17);

full_name	dung_noi	dung_concat
Nguyễn Văn An	Nguyễn Văn An <[email protected]>	Nguyễn Văn An <[email protected]>
Hoàng Thị Em	NULL	Hoàng Thị Em <>
Châu Ngọc Trâm	NULL	Châu Ngọc Trâm <>

|| gặp NULL thì mất cả chuỗi. CONCAT giữ được tên nhưng để lại cặp <> trống. Cách đẹp nhất là thay NULL bằng một chữ có nghĩa bằng COALESCE (mục 6, và Bài tập 2).

Ghi chú dialect: Trong MySQL, || mặc định là phép OR logic chứ không phải nối chuỗi (trừ khi bật chế độ PIPES_AS_CONCAT), nên ở MySQL hãy dùng CONCAT. SQL Server nối chuỗi bằng + hoặc CONCAT. CONCAT chạy được ở cả ba hệ.

Hoa thường, khoảng trắng, độ dài

Hàm	Ý nghĩa
`UPPER(s)`, `LOWER(s)`	viết hoa hết, viết thường hết
`INITCAP(s)`	viết hoa chữ cái đầu mỗi từ (riêng PostgreSQL)
`TRIM(s)`	bỏ khoảng trắng hai đầu (`LTRIM`, `RTRIM` cho từng đầu)
`LENGTH(s)`	số ký tự

Các hàm này xử lý đúng chữ tiếng Việt có dấu:

sql

SELECT city,
       UPPER(city)   AS hoa,
       LOWER(city)   AS thuong,
       INITCAP(city) AS hoa_dau_tu
FROM customers
WHERE customer_id IN (3, 8);

city	hoa	thuong	hoa_dau_tu
Đà Nẵng	ĐÀ NẴNG	đà nẵng	Đà Nẵng
đà nẵng	ĐÀ NẴNG	đà nẵng	Đà Nẵng

Hai cách viết khác nhau, qua LOWER hay INITCAP thì thành một. Đây là chìa khóa để làm sạch dữ liệu ở mục 7.

sql

SELECT '[' || '  Hà Nội  ' || ']'         AS goc,
       '[' || TRIM('  Hà Nội  ') || ']'   AS da_trim,
       LENGTH('  Hà Nội  ')               AS do_dai_goc,
       LENGTH(TRIM('  Hà Nội  '))         AS do_dai_trim;

goc	da_trim	do_dai_goc	do_dai_trim
[ Hà Nội ]	[Hà Nội]	10	6

LENGTH đếm ký tự, không phải byte. Chữ có dấu trong UTF-8 chiếm nhiều byte hơn:

sql

SELECT name,
       LENGTH(name)       AS so_ky_tu,
       OCTET_LENGTH(name) AS so_byte
FROM products
WHERE sku IN ('PC-003', 'ACC-001');

name	so_ky_tu	so_byte
PC văn phòng DSC Basic	22	24
Chuột Logitech G102	19	21

Cắt chuỗi: SUBSTRING, LEFT, RIGHT, POSITION

SUBSTRING(s FROM vi_tri FOR so_ky_tu) lấy một đoạn, vị trí đếm từ 1. Cũng viết được SUBSTRING(s, vi_tri, so_ky_tu). LEFT(s, n)/RIGHT(s, n) lấy n ký tự đầu/cuối.

sql

SELECT sku,
       SUBSTRING(sku FROM 1 FOR 3) AS loai,
       SUBSTRING(sku, 5)           AS so_thu_tu,
       LEFT(sku, 3)                AS loai_left
FROM products
WHERE product_id IN (1, 7, 10, 16);

sku	loai	so_thu_tu	loai_left
LAP-001	LAP	001	LAP
PC-001	PC-	01	PC-
PHN-001	PHN	001	PHN
ACC-001	ACC	001	ACC

Dòng PC-001 cho thấy giới hạn của việc cắt theo vị trí cố định: mã PC chỉ có 2 chữ nên lấy 3 ký tự bị dính dấu -. Khi độ dài thay đổi, hãy cắt theo vị trí của một ký tự mốc. POSITION('@' IN email) cho biết @ nằm ở đâu, từ đó lấy tên miền email:

sql

SELECT email,
       POSITION('@' IN email)                        AS vi_tri_a_cong,
       SUBSTRING(email FROM POSITION('@' IN email) + 1) AS ten_mien
FROM customers
WHERE customer_id IN (1, 3, 6, 8);

email	vi_tri_a_cong	ten_mien
[email protected]	10	gmail.com
[email protected]	9	outlook.com
[email protected]	9	student.hcmute.edu.vn
[email protected]	9	yahoo.com

Thay thế: REPLACE

REPLACE(s, tu, thanh) thay mọi chỗ xuất hiện của tu bằng thanh, có phân biệt hoa thường:

sql

SELECT name,
       REPLACE(name, 'inch', '"') AS ten_ngan
FROM products
WHERE name LIKE '%inch%';

name	ten_ngan
MacBook Air M2 13 inch	MacBook Air M2 13 "
Màn hình LG UltraGear 27 inch	Màn hình LG UltraGear 27 "
iPad Air M2 11 inch	iPad Air M2 11 "

4. Hàm ngày giờ

Nhắc lại kiểu dữ liệu (Ngày 2): DATE chỉ có ngày (birth_date), TIMESTAMPTZ có ngày, giờ và múi giờ (order_date, created_at). Database DSC Shop đặt múi giờ Asia/Ho_Chi_Minh, nên giờ hiện ra kèm +07.

Thời điểm hiện tại

sql

SELECT CURRENT_DATE AS hom_nay,
       now()        AS bay_gio;

hom_nay	bay_gio
2026-10-17	2026-10-17 16:12:13.443293+07

Kết quả tùy lúc bạn chạy. now() (hoặc CURRENT_TIMESTAMP) trả thời điểm bắt đầu transaction, nên gọi nhiều lần trong một câu truy vấn vẫn ra cùng một giá trị.

EXTRACT: lấy một phần của ngày giờ

sql

SELECT order_id,
       order_date,
       EXTRACT(YEAR FROM order_date)  AS nam,
       EXTRACT(MONTH FROM order_date) AS thang,
       EXTRACT(HOUR FROM order_date)  AS gio
FROM orders
WHERE order_id IN (1, 22, 40);

order_id	order_date	nam	thang	gio
1	2025-01-12 10:15:00+07	2025	1	10
22	2025-11-11 23:30:00+07	2025	11	23
40	2026-10-14 22:00:00+07	2026	10	22

Các phần hay dùng khác: DAY, MINUTE, QUARTER (quý), ISODOW (thứ trong tuần, 1 là thứ Hai, 7 là Chủ nhật), EPOCH (số giây từ 1970).

Ghi chú dialect: MySQL và SQL Server có hàm riêng YEAR(d), MONTH(d), DAY(d). PostgreSQL không có các hàm này (báo lỗi function year(...) does not exist), hãy dùng EXTRACT(YEAR FROM d), cú pháp chuẩn SQL mà MySQL cũng hiểu.

DATE_TRUNC và ép về ngày

DATE_TRUNC('month', t) cắt về đầu tháng (tương tự 'year', 'week', 'day', 'hour'). Rất hay dùng để gom dữ liệu theo tháng khi học GROUP BY ở Ngày 9. order_date::date bỏ phần giờ, chỉ giữ ngày.

sql

SELECT order_id,
       order_date,
       DATE_TRUNC('month', order_date) AS dau_thang,
       order_date::date                AS chi_ngay
FROM orders
WHERE order_id IN (1, 22, 40);

order_id	order_date	dau_thang	chi_ngay
1	2025-01-12 10:15:00+07	2025-01-01 00:00:00+07	2025-01-12
22	2025-11-11 23:30:00+07	2025-11-01 00:00:00+07	2025-11-11
40	2026-10-14 22:00:00+07	2026-10-01 00:00:00+07	2026-10-14

TO_CHAR: định dạng để hiển thị

sql

SELECT order_id,
       TO_CHAR(order_date, 'DD/MM/YYYY HH24:MI') AS ngay_dat
FROM orders
WHERE order_id IN (1, 22, 40);

order_id	ngay_dat
1	12/01/2025 10:15
22	11/11/2025 23:30
40	14/10/2026 22:00

Kết quả của TO_CHAR là chuỗi: đẹp để hiển thị nhưng đừng dùng nó để so sánh hay sắp xếp ngày (chuỗi '12/01/2025' đứng trước '14/10/2024' khi sắp theo chữ).

INTERVAL: cộng trừ thời gian

INTERVAL '3 days', INTERVAL '2 hours', INTERVAL '1 month' là các khoảng thời gian. Cộng vào ngày giờ để ra ngày giờ mới:

sql

SELECT order_id,
       order_date,
       order_date + INTERVAL '3 days'   AS du_kien_giao,
       order_date - INTERVAL '2 hours'  AS truoc_2_gio
FROM orders
WHERE order_id IN (1, 40);

order_id	order_date	du_kien_giao	truoc_2_gio
1	2025-01-12 10:15:00+07	2025-01-15 10:15:00+07	2025-01-12 08:15:00+07
40	2026-10-14 22:00:00+07	2026-10-17 22:00:00+07	2026-10-14 20:00:00+07

Trừ hai DATE ra số ngày (số nguyên). Trừ hai TIMESTAMPTZ ra một INTERVAL:

sql

SELECT DATE '2026-10-17' - DATE '2026-09-02'       AS so_ngay,
       TIMESTAMPTZ '2026-10-17 12:00+07'
         - TIMESTAMPTZ '2026-10-14 22:00+07'       AS khoang_thoi_gian;

so_ngay	khoang_thoi_gian
45	2 days 14:00:00

(DATE '2026-10-17' là cách viết một hằng ngày tháng có kiểu rõ ràng.)

Kết hợp với now() để lọc "30 ngày gần đây":

sql

SELECT order_id, order_date, status
FROM orders
WHERE order_date >= now() - INTERVAL '30 days';

Kết quả khi chạy ngày 17/10/2026 (bạn chạy ngày khác sẽ ra khác, có thể 0 dòng):

order_id	order_date	status
38	2026-09-20 16:30:00+07	paid
39	2026-10-05 09:00:00+07	paid
40	2026-10-14 22:00:00+07	pending

AGE: tính tuổi

AGE(moc, ngay_sinh) trả khoảng cách dạng năm/tháng/ngày. Lấy phần năm bằng EXTRACT là ra tuổi. Ví dụ dùng mốc cố định 17/10/2026 để ai chạy cũng ra cùng kết quả; thực tế bạn dùng AGE(birth_date) (mốc là hôm nay).

sql

SELECT full_name,
       birth_date,
       AGE(DATE '2026-10-17', birth_date)                   AS tuoi_day_du,
       EXTRACT(YEAR FROM AGE(DATE '2026-10-17', birth_date)) AS tuoi
FROM customers
WHERE customer_id IN (1, 8, 10);

full_name	birth_date	tuoi_day_du	tuoi
Nguyễn Văn An	2002-03-15	24 years 7 mons 2 days	24
Bùi Văn Hùng	1985-04-18	41 years 5 mons 29 days	41
Dương Minh Khoa	2005-02-14	21 years 8 mons 3 days	21

Lọc theo năm, tháng: dùng khoảng thay vì EXTRACT

WHERE EXTRACT(YEAR FROM order_date) = 2026 cho kết quả đúng, nhưng khi bảng lớn và có index trên order_date, PostgreSQL không dùng được index đó vì cột đã bị bọc trong hàm. Thói quen tốt là lọc bằng khoảng nửa mở như ở Ngày 3. Đơn quý 1/2026:

sql

SELECT order_id, order_date
FROM orders
WHERE order_date >= '2026-01-01'
  AND order_date <  '2026-04-01';

order_id	order_date
26	2026-01-08 09:30:00+07
27	2026-01-20 15:00:00+07
28	2026-02-02 10:45:00+07
29	2026-02-25 13:30:00+07
30	2026-03-15 21:00:00+07

Lý do chi tiết (gọi là sargability) sẽ được đo bằng số liệu ở Ngày 15 và Ngày 28.

5. Ép kiểu và làm tròn

CAST và `::`

CAST(gia_tri AS kieu) là cú pháp chuẩn. PostgreSQL có cách viết ngắn gia_tri::kieu, hai cách như nhau.

sql

SELECT CAST('123' AS INT)       AS chuoi_sang_so,
       '2026-10-17'::DATE        AS chuoi_sang_ngay,
       2.5::INT                  AS lam_tron_2_5,
       3.49::INT                 AS lam_tron_3_49,
       price::TEXT || ' đ'        AS so_sang_chuoi
FROM products
WHERE product_id = 1;

chuoi_sang_so	chuoi_sang_ngay	lam_tron_2_5	lam_tron_3_49	so_sang_chuoi
123	2026-10-17	3	3	32990000 đ

Đổi NUMERIC sang INT là làm tròn (2.5 thành 3), không phải cắt.

Với cột ngày giờ, ::DATE giữ phần ngày, ::TIME giữ phần giờ (theo múi giờ của phiên, ở đây là +07):

sql

SELECT order_id,
       order_date,
       order_date::DATE AS ngay,
       order_date::TIME AS gio
FROM orders
WHERE order_id IN (1, 22);

order_id	order_date	ngay	gio
1	2025-01-12 10:15:00+07	2025-01-12	10:15:00
22	2025-11-11 23:30:00+07	2025-11-11	23:30:00

Chuỗi không hợp lệ thì báo lỗi ngay:

sql

SELECT CAST('abc' AS INT);

text

ERROR:  invalid input syntax for type integer: "abc"
LINE 1: SELECT CAST('abc' AS INT);
                    ^

Ghi chú dialect: :: chỉ có trong PostgreSQL. Code cần chạy trên nhiều hệ thì dùng CAST(... AS ...). MySQL ép sang số nguyên bằng CAST(x AS SIGNED) chứ không phải AS INT.

ROUND

ROUND(x) làm tròn tới số nguyên, ROUND(x, n) giữ n chữ số thập phân. n âm thì làm tròn sang trái dấu phẩy: -3 là tròn nghìn, rất hợp với tiền VNĐ.

sql

SELECT order_id,
       product_id,
       quantity * unit_price * (1 - discount)            AS line_total,
       ROUND(quantity * unit_price * (1 - discount))     AS lam_tron_dong,
       ROUND(quantity * unit_price * (1 - discount), -3) AS lam_tron_nghin
FROM order_items
WHERE order_id IN (4, 22);

order_id	product_id	line_total	lam_tron_dong	lam_tron_nghin
4	20	5391000.00	5391000	5391000
4	17	2490000.00	2490000	2490000
22	20	5091500.00	5091500	5092000
22	12	4401000.00	4401000	4401000

Chỉ làm tròn ở bước hiển thị cuối cùng. Làm tròn từng dòng rồi mới cộng tổng có thể lệch so với cộng rồi mới làm tròn.

6. COALESCE và NULLIF

COALESCE: giá trị đầu tiên không NULL

COALESCE(a, b, c, ...) trả đối số đầu tiên khác NULL. Dùng để thay NULL bằng giá trị mặc định, hoặc chọn nguồn dự phòng:

sql

SELECT full_name,
       COALESCE(phone, 'chưa có')             AS phone,
       COALESCE(email, phone, 'không liên lạc được') AS lien_he
FROM customers
WHERE customer_id IN (3, 5, 17);

full_name	phone	lien_he
Lê Hoàng Cường	chưa có	[email protected]
Hoàng Thị Em	0934567890	0934567890
Châu Ngọc Trâm	chưa có	không liên lạc được

Các đối số phải cùng kiểu (hoặc đổi được về cùng kiểu). COALESCE(cost_price, 'chưa có') sẽ lỗi vì trộn số với chữ; muốn vậy phải ép số sang chuỗi trước (Bài tập 6).

Cẩn thận: thay NULL bằng 0 có thể nói dối.

sql

SELECT name,
       price,
       cost_price,
       price - COALESCE(cost_price, 0) AS profit_sai
FROM products
WHERE cost_price IS NULL;

name	price	cost_price	profit_sai
HP Pavilion 15	16990000	NULL	16990000
Lót chuột DSC XXL	250000	NULL	250000

Báo cáo này nói chiếc HP lãi gần 17 triệu, điều không thể đúng. "Chưa biết giá nhập" không phải "giá nhập bằng 0". Chỉ thay NULL bằng 0 khi 0 thật sự đúng nghĩa (ví dụ "chưa có đơn nào" thì số đơn là 0).

NULLIF: biến một giá trị thành NULL

NULLIF(a, b) trả NULL nếu a = b, ngược lại trả a. Công dụng phổ biến nhất là tránh chia cho 0: biến mẫu số 0 thành NULL, phép chia ra NULL thay vì làm sập cả truy vấn.

sql

SELECT NULLIF(5, 5)     AS bang_nhau,
       NULLIF(5, 0)     AS khac_nhau,
       10 / NULLIF(0, 0) AS chia_an_toan;

bang_nhau	khac_nhau	chia_an_toan
NULL	5	NULL

Quay lại câu bị lỗi division by zero ở mục 1:

sql

SELECT sku,
       price,
       stock_quantity,
       price / NULLIF(stock_quantity, 0) AS gia_chia_ton
FROM products
WHERE category_id = 11;

sku	price	stock_quantity	gia_chia_ton
ACC-004	7990000	8	998750.000000000000
ACC-005	5990000	12	499166.666666666667
ACC-006	2690000	0	NULL

Công dụng thứ hai: biến chuỗi rỗng thành NULL, ví dụ NULLIF(TRIM(note), '') coi ghi chú chỉ có dấu cách như không có ghi chú.

7. Thực hành: làm sạch customers.city

Từ Ngày 3 ta đã biết cột city được nhập tay và rất lộn xộn:

sql

SELECT DISTINCT city
FROM customers
ORDER BY city;

city
Biên Hòa
Cần Thơ
đà nẵng
Đà Nẵng
Hải Phòng
Hà Nội
Hồ Chí Minh
TP.HCM
TP. Hồ Chí Minh
NULL

10 giá trị, nhưng thực ra chỉ có 6 thành phố cộng với "chưa rõ". Mục tiêu: viết một biểu thức biến mọi cách viết về một dạng chuẩn. Ta chọn dạng chuẩn là Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, ... và Chưa rõ cho NULL.

Thử lần 1: TRIM rồi INITCAP để thống nhất hoa thường.

sql

SELECT DISTINCT
       city,
       INITCAP(TRIM(city)) AS buoc_1
FROM customers
ORDER BY city;

city	buoc_1
Biên Hòa	Biên Hòa
Cần Thơ	Cần Thơ
đà nẵng	Đà Nẵng
Đà Nẵng	Đà Nẵng
Hải Phòng	Hải Phòng
Hà Nội	Hà Nội
Hồ Chí Minh	Hồ Chí Minh
TP.HCM	Tp.Hcm
TP. Hồ Chí Minh	Tp. Hồ Chí Minh
NULL	NULL

Đà Nẵng đã ổn. Nhưng INITCAP biến TP.HCM thành Tp.Hcm: nếu sau đó mới REPLACE(..., 'TP.HCM', ...) thì không khớp nữa vì REPLACE phân biệt hoa thường. Thứ tự gọi hàm quan trọng.

Thử lần 2: REPLACE các dạng viết tắt trước, INITCAP sau. Hai lần REPLACE lồng nhau: trong cùng đổi TP.HCM thành Hồ Chí Minh, ngoài đó bỏ tiền tố TP. .

sql

SELECT DISTINCT
       city,
       INITCAP(REPLACE(REPLACE(TRIM(city), 'TP.HCM', 'Hồ Chí Minh'), 'TP. ', '')) AS buoc_2
FROM customers
ORDER BY buoc_2;

city	buoc_2
Biên Hòa	Biên Hòa
Cần Thơ	Cần Thơ
đà nẵng	Đà Nẵng
Đà Nẵng	Đà Nẵng
Hải Phòng	Hải Phòng
Hà Nội	Hà Nội
Hồ Chí Minh	Hồ Chí Minh
TP.HCM	Hồ Chí Minh
TP. Hồ Chí Minh	Hồ Chí Minh
NULL	NULL

Bước cuối: bọc ngoài bằng COALESCE cho NULL, rồi xem còn bao nhiêu giá trị khác nhau:

sql

SELECT DISTINCT
       COALESCE(
           INITCAP(REPLACE(REPLACE(TRIM(city), 'TP.HCM', 'Hồ Chí Minh'), 'TP. ', '')),
           'Chưa rõ'
       ) AS city_clean
FROM customers
ORDER BY city_clean;

city_clean
Biên Hòa
Cần Thơ
Chưa rõ
Đà Nẵng
Hải Phòng
Hà Nội
Hồ Chí Minh

Từ 10 còn 7, đúng 6 thành phố và một nhóm "Chưa rõ".

File gốc: nền sáng · nền tối

Giờ tìm "mọi khách ở TP. Hồ Chí Minh" chỉ cần một điều kiện:

sql

SELECT customer_id,
       full_name,
       city,
       COALESCE(
           INITCAP(REPLACE(REPLACE(TRIM(city), 'TP.HCM', 'Hồ Chí Minh'), 'TP. ', '')),
           'Chưa rõ'
       ) AS city_clean
FROM customers
WHERE INITCAP(REPLACE(REPLACE(TRIM(city), 'TP.HCM', 'Hồ Chí Minh'), 'TP. ', '')) = 'Hồ Chí Minh'
ORDER BY customer_id;

customer_id	full_name	city	city_clean
1	Nguyễn Văn An	TP. Hồ Chí Minh	Hồ Chí Minh
4	Phạm Minh Duy	TP. Hồ Chí Minh	Hồ Chí Minh
6	Võ Quốc Phong	Hồ Chí Minh	Hồ Chí Minh
10	Dương Minh Khoa	TP. Hồ Chí Minh	Hồ Chí Minh
14	Huỳnh Tấn Phát	TP.HCM	Hồ Chí Minh

Lưu ý:

Đây mới chỉ là SELECT: bảng gốc không đổi. Ghi giá trị sạch vào bảng bằng UPDATE là việc của Ngày 6.
Phải lặp lại biểu thức trong WHERE vì alias city_clean chưa tồn tại lúc WHERE chạy (Ngày 3).
Chuỗi REPLACE lồng nhau chỉ hợp với vài trường hợp. Khi có nhiều quy tắc hơn, CASE (Ngày 13) hoặc một bảng ánh xạ "cách viết → tên chuẩn" kết hợp JOIN (Ngày 10) sẽ dễ bảo trì hơn. Còn cách bền vững nhất là chặn dữ liệu bẩn từ đầu: bảng cities riêng và khóa ngoại (Ngày 27).

Lỗi thường gặp

1. Chia số nguyên ra 0. stock_quantity / 200 * 100 ra 0 với mọi giá trị dưới 200.

sql

-- Sai: Sạc Anker 40 cái ra 0%
SELECT sku, stock_quantity / 200 * 100 FROM products WHERE category_id = 12;
-- Đúng: ra 20%
SELECT sku, stock_quantity * 100.0 / 200 FROM products WHERE category_id = 12;

2. Quên NULL lan truyền. price - cost_price, 'Tên: ' || email đều thành NULL khi một vế là NULL. Kiểm tra cột nào có thể NULL trước khi tính.

3. Lạm dụng COALESCE(x, 0). Giá nhập chưa biết không phải bằng 0; thay bừa sẽ ra lãi ảo. Hỏi "0 có đúng nghĩa không?" trước khi viết.

4. Chia cho 0 làm sập cả truy vấn. Bọc mẫu số bằng NULLIF(mau_so, 0).

5. Dùng hàm của MySQL trong PostgreSQL. YEAR(order_date), DATE_ADD(...), IFNULL(...) không có trong PostgreSQL. Dùng EXTRACT(YEAR FROM ...), + INTERVAL '...', COALESCE(...).

6. So sánh và sắp xếp bằng chuỗi ngày đã định dạng. TO_CHAR(order_date, 'DD/MM/YYYY') là chuỗi; sắp theo nó sẽ sai thứ tự. Sắp và lọc trên cột ngày gốc, chỉ TO_CHAR khi hiển thị.

7. Gọi hàm sai thứ tự khi làm sạch chuỗi. INITCAP trước REPLACE biến TP.HCM thành Tp.Hcm rồi REPLACE không khớp. Chạy thử từng bước với SELECT DISTINCT như mục 7.

Bài tập

Cơ bản

Bài 1. Cửa hàng giảm giá 15% cho điện thoại (category_id = 7). Hiển thị sku, name, price và giá sau giảm làm tròn tới nghìn đồng (gia_sale), đắt trước.

Đáp án

sql

SELECT sku,
       name,
       price,
       ROUND(price * 0.85, -3) AS gia_sale
FROM products
WHERE category_id = 7
ORDER BY price DESC;

Kết quả:

sku	name	price	gia_sale
PHN-001	iPhone 15 128GB	19990000	16992000
PHN-002	Samsung Galaxy S24	18990000	16142000
PHN-003	Xiaomi Redmi Note 13	4890000	4157000
PHN-004	Nokia 105 4G	690000	587000

Bài 2. In danh bạ dạng Tên <email> cho 5 khách đầu tiên (id 1 đến 5). Khách không có email thì hiện <không có email>.

Đáp án

sql

SELECT full_name || ' <' || COALESCE(email, 'không có email') || '>' AS lien_he
FROM customers
WHERE customer_id <= 5
ORDER BY customer_id;

Kết quả:

lien_he
Nguyễn Văn An <[email protected]>
Trần Thị Bình <[email protected]>
Lê Hoàng Cường <[email protected]>
Phạm Minh Duy <[email protected]>
Hoàng Thị Em <không có email>

Thiếu COALESCE thì dòng của Hoàng Thị Em thành NULL vì || gặp NULL.

Bài 3. Liệt kê các đơn đặt vào cuối tuần (thứ Bảy, Chủ nhật) từ đầu năm 2026. Hiển thị ngày dạng DD/MM/YYYY và số thứ trong tuần.

Đáp án

sql

SELECT order_id,
       TO_CHAR(order_date, 'DD/MM/YYYY') AS ngay,
       EXTRACT(ISODOW FROM order_date)   AS thu_trong_tuan
FROM orders
WHERE EXTRACT(ISODOW FROM order_date) IN (6, 7)
  AND order_date >= '2026-01-01'
ORDER BY order_date;

Kết quả:

order_id	ngay	thu_trong_tuan
30	15/03/2026	7
36	08/08/2026	6
38	20/09/2026	7

ISODOW đánh số thứ Hai là 1, Chủ nhật là 7. (Còn DOW đánh số Chủ nhật là 0.) Sắp xếp theo order_date gốc, không theo chuỗi ngay.

Vận dụng

Bài 4. Năm khách hàng trẻ nhất (đã khai ngày sinh) và tuổi của họ, tính tại ngày 17/10/2026.

Đáp án

sql

SELECT full_name,
       birth_date,
       EXTRACT(YEAR FROM AGE(DATE '2026-10-17', birth_date)) AS tuoi
FROM customers
WHERE birth_date IS NOT NULL
ORDER BY tuoi
LIMIT 5;

Kết quả:

full_name	birth_date	tuoi
Dương Minh Khoa	2005-02-14	21
Võ Quốc Phong	2004-05-12	22
Huỳnh Tấn Phát	2004-08-20	22
Phạm Minh Duy	2003-01-30	23
Tạ Quang Sơn	2002-12-12	23

Thiếu WHERE birth_date IS NOT NULL thì sao? ORDER BY tuoi tăng dần đặt NULL cuối nên kết quả vẫn đúng ở đây, nhưng viết rõ điều kiện giúp truy vấn không phụ thuộc vào chi tiết đó. Sắp theo birth_date DESC cũng được và tránh phải tính tuổi để sắp.

Bài 5. Tính biên lợi nhuận theo phần trăm của các laptop (danh mục 3, 4): (price - cost_price) / cost_price * 100, làm tròn 1 chữ số thập phân. Sắp biên cao nhất trước, sản phẩm chưa có giá nhập xuống cuối.

Đáp án

sql

SELECT sku,
       name,
       price,
       cost_price,
       ROUND((price - cost_price) * 100.0 / cost_price, 1) AS bien_loi_nhuan_pct
FROM products
WHERE category_id IN (3, 4)
ORDER BY bien_loi_nhuan_pct DESC NULLS LAST;

Kết quả:

sku	name	price	cost_price	bien_loi_nhuan_pct
LAP-001	ASUS ROG Strix G16	32990000	28500000	15.8
LAP-003	Acer Nitro V 15	21990000	19000000	15.7
LAP-004	Dell Inspiron 14	18490000	16000000	15.6
LAP-002	Lenovo Legion 5	29990000	26000000	15.3
LAP-005	MacBook Air M2 13 inch	24990000	22000000	13.6
LAP-006	HP Pavilion 15	16990000	NULL	NULL

price và cost_price là NUMERIC nên không bị chia nguyên; viết 100.0 vẫn là thói quen tốt.

Bài 6. Cũng bảng trên nhưng hiển thị biên lợi nhuận thành chữ, ví dụ 15.8%; sản phẩm chưa có giá nhập ghi chưa có giá nhập. Sắp theo sku.

Đáp án

COALESCE cần các đối số cùng kiểu, nên phải ép số sang TEXT trước khi nối %:

sql

SELECT sku,
       COALESCE(ROUND((price - cost_price) * 100.0 / cost_price, 1)::TEXT || '%',
                'chưa có giá nhập') AS bien_loi_nhuan
FROM products
WHERE category_id IN (3, 4)
ORDER BY sku;

Kết quả:

sku	bien_loi_nhuan
LAP-001	15.8%
LAP-002	15.3%
LAP-003	15.7%
LAP-004	15.6%
LAP-005	13.6%
LAP-006	chưa có giá nhập

Với LAP-006, cả biểu thức ROUND(...)::TEXT || '%' là NULL (vì || gặp NULL), nên COALESCE chuyển sang đối số thứ hai. Ở đây tính chất "NULL lan truyền" lại có ích.

Bài 7. Che số điện thoại khi hiển thị: giữ 4 số đầu và 3 số cuối, giữa là *** (ví dụ 0901***567). Khách không có số thì hiện ẩn. Làm cho khách id 1 đến 6.

Đáp án

sql

SELECT full_name,
       COALESCE(LEFT(phone, 4) || '***' || RIGHT(phone, 3), 'ẩn') AS phone_che
FROM customers
WHERE customer_id <= 6
ORDER BY customer_id;

Kết quả:

full_name	phone_che
Nguyễn Văn An	0901***567
Trần Thị Bình	0912***678
Lê Hoàng Cường	ẩn
Phạm Minh Duy	0987***321
Hoàng Thị Em	0934***890
Võ Quốc Phong	0976***210

Viết bằng SUBSTRING cũng được: SUBSTRING(phone FROM 1 FOR 4) || '***' || SUBSTRING(phone FROM LENGTH(phone) - 2).

Thử thách

Bài 8. Tìm mọi khách ở Đà Nẵng, bất kể viết hoa hay thường, có khoảng trắng thừa hay không. Không được liệt kê từng cách viết.

Đáp án

sql

SELECT customer_id,
       full_name,
       city
FROM customers
WHERE LOWER(TRIM(city)) = 'đà nẵng'
ORDER BY customer_id;

Kết quả:

customer_id	full_name	city
3	Lê Hoàng Cường	Đà Nẵng
8	Bùi Văn Hùng	đà nẵng
18	Mai Đức Uy	Đà Nẵng

Đưa cả hai vế về cùng một dạng (LOWER) rồi mới so sánh. city ILIKE 'đà nẵng' cũng cho cùng kết quả nhưng không xử lý khoảng trắng thừa.

Bài 9. Với các đơn chưa giao xong (pending, paid, shipped), cửa hàng cam kết giao trong 3 ngày kể từ lúc đặt. Hiển thị hạn giao (dạng DD/MM/YYYY) và số ngày khách đã chờ tính đến ngày 17/10/2026, đơn cũ nhất trước.

Đáp án

sql

SELECT order_id,
       order_date,
       TO_CHAR(order_date + INTERVAL '3 days', 'DD/MM/YYYY') AS han_giao,
       DATE '2026-10-17' - order_date::date AS so_ngay_cho
FROM orders
WHERE status IN ('pending', 'paid', 'shipped')
ORDER BY order_date;

Kết quả:

order_id	order_date	han_giao	so_ngay_cho
37	2026-09-02 10:00:00+07	05/09/2026	45
38	2026-09-20 16:30:00+07	23/09/2026	27
39	2026-10-05 09:00:00+07	08/10/2026	12
40	2026-10-14 22:00:00+07	17/10/2026	3

order_date::date bỏ phần giờ để phép trừ hai DATE ra số ngày nguyên. Trong ứng dụng thật, thay DATE '2026-10-17' bằng CURRENT_DATE.

Tóm tắt

/ giữa hai số nguyên là chia nguyên (7 / 2 = 3); cần thập phân thì cho một vế là NUMERIC (7 / 2.0, 7::numeric / 2). % lấy phần dư, dùng được với NUMERIC.
Nhân chia trước cộng trừ, phép toán trước so sánh, so sánh trước NOT/AND/OR. Có nghi ngờ thì đặt ngoặc.
Phép toán và hàm gặp NULL thường trả NULL; CONCAT là ngoại lệ (bỏ qua NULL).
Hàm chuỗi: ||, CONCAT, UPPER, LOWER, INITCAP, TRIM, LENGTH, SUBSTRING, LEFT/RIGHT, POSITION, REPLACE.
Hàm ngày giờ: CURRENT_DATE, now(), EXTRACT, DATE_TRUNC, TO_CHAR, AGE; cộng trừ bằng INTERVAL; DATE - DATE ra số ngày.
Lọc theo khoảng thời gian bằng >= đầu AND < cuối, không bọc cột trong EXTRACT.
CAST(x AS kieu) hoặc x::kieu để đổi kiểu; ROUND(x, n) làm tròn, n = -3 là tròn nghìn.
COALESCE lấy giá trị khác NULL đầu tiên, nhưng đừng biến "chưa biết" thành 0 khi 0 sai nghĩa. NULLIF(x, 0) chặn lỗi chia cho 0.
Làm sạch chuỗi: thử từng bước bằng SELECT DISTINCT, chú ý thứ tự gọi hàm.

Đọc thêm

Vì sao NOT IN của bạn trả về 0 dòng? Logic ba trị của SQL và cái bẫy NULL — Một câu NOT IN trả về đúng 0 dòng trong khi bảng có dữ liệu, còn NOT EXISTS cùng ý định lại trả về đủ.
Collation là gì? Character Sets, Collations và so sánh chuỗi trong MySQL — Collation quyết định MySQL so sánh và sắp xếp chuỗi thế nào — vì sao WHERE name = 'Alice' lại khớp cả 'alice', hậu tố _ci _cs _bin nghĩa là gì, vì…
Tài liệu PostgreSQL: Mathematical Functions and Operators, String Functions, Date/Time Functions, Conditional Expressions (COALESCE, NULLIF).

⬅️ Ngày 4: ORDER BY và LIMIT, sắp xếp và phân trang | 📚 Mục lục | Ngày 6: Thêm, sửa, xóa dữ liệu (INSERT, UPDATE, DELETE) ➡️

Ngày 5: Toán tử, biểu thức và hàm thường dùng ​

1. Toán tử số học ​

Chia số nguyên cho số nguyên ra số nguyên ​

Toán tử % không chỉ cho số nguyên ​

Thứ tự ưu tiên và ngoặc ​

Chia cho 0 ​

2. NULL trong biểu thức ​

3. Hàm chuỗi ​

Nối chuỗi: || và CONCAT ​

Hoa thường, khoảng trắng, độ dài ​

Cắt chuỗi: SUBSTRING, LEFT, RIGHT, POSITION ​

Thay thế: REPLACE ​

4. Hàm ngày giờ ​

Thời điểm hiện tại ​

EXTRACT: lấy một phần của ngày giờ ​

DATE_TRUNC và ép về ngày ​

TO_CHAR: định dạng để hiển thị ​

INTERVAL: cộng trừ thời gian ​

AGE: tính tuổi ​

Lọc theo năm, tháng: dùng khoảng thay vì EXTRACT ​

5. Ép kiểu và làm tròn ​

CAST và :: ​

ROUND ​

6. COALESCE và NULLIF ​

COALESCE: giá trị đầu tiên không NULL ​

NULLIF: biến một giá trị thành NULL ​

7. Thực hành: làm sạch customers.city ​

Lỗi thường gặp ​

Bài tập ​

Cơ bản ​

Vận dụng ​

Thử thách ​

Tóm tắt ​

Đọc thêm ​

Ngày 5: Toán tử, biểu thức và hàm thường dùng

1. Toán tử số học

Chia số nguyên cho số nguyên ra số nguyên

Toán tử % không chỉ cho số nguyên

Thứ tự ưu tiên và ngoặc

Chia cho 0

2. NULL trong biểu thức

3. Hàm chuỗi

Nối chuỗi: `||` và CONCAT

Hoa thường, khoảng trắng, độ dài

Cắt chuỗi: SUBSTRING, LEFT, RIGHT, POSITION

Thay thế: REPLACE

4. Hàm ngày giờ

Thời điểm hiện tại

EXTRACT: lấy một phần của ngày giờ

DATE_TRUNC và ép về ngày

TO_CHAR: định dạng để hiển thị

INTERVAL: cộng trừ thời gian

AGE: tính tuổi

Lọc theo năm, tháng: dùng khoảng thay vì EXTRACT

5. Ép kiểu và làm tròn

CAST và `::`

ROUND

6. COALESCE và NULLIF

COALESCE: giá trị đầu tiên không NULL

NULLIF: biến một giá trị thành NULL

7. Thực hành: làm sạch customers.city

Lỗi thường gặp

Bài tập

Cơ bản

Vận dụng

Thử thách

Tóm tắt

Đọc thêm