Ngày 13: CASE và tổng hợp có điều kiện

Tóm tắt: CASE là "if-else" của SQL: nó trả về một giá trị tùy theo điều kiện, và dùng được ở hầu hết mọi chỗ một biểu thức được phép xuất hiện (SELECT, ORDER BY, GROUP BY, UPDATE, WHERE). Ứng dụng quan trọng nhất của CASE trong báo cáo là đặt nó bên trong hàm tổng hợp để đếm, cộng có điều kiện và xoay dòng thành cột (pivot).

Sau bài này bạn có thể:

Viết được CASE dạng tìm kiếm (searched) và dạng đơn giản (simple) để gắn nhãn, phân loại dữ liệu.
Dùng CASE trong ORDER BY để sắp xếp theo thứ tự nghiệp vụ, và trong GROUP BY để gom nhóm theo phân khúc tự định nghĩa.
Viết được truy vấn đếm và cộng có điều kiện bằng SUM(CASE ...), COUNT(CASE ...) và FILTER (WHERE ...).
Xoay dữ liệu thành bảng chéo (pivot) đơn giản, ví dụ doanh thu theo tháng và kênh trên cùng một dòng.
Tránh được các bẫy: sai thứ tự WHEN, CASE x WHEN NULL, các nhánh khác kiểu, thiếu ELSE.

Cần biết trước: Ngày 3 (NULL và logic ba trị), Ngày 5, Ngày 6, Ngày 9, Ngày 11 (CTE)

1. CASE là gì

CASE hoạt động giống câu lệnh if-else trong lập trình: kiểm tra lần lượt từng điều kiện, gặp điều kiện đúng đầu tiên thì trả về giá trị tương ứng và dừng, không xét các điều kiện sau.

text

CASE
    WHEN dieu_kien_1 THEN gia_tri_1
    WHEN dieu_kien_2 THEN gia_tri_2
    ELSE gia_tri_mac_dinh
END

Ba điều cần nhớ ngay từ đầu:

CASE ... END là một biểu thức, trả về một giá trị cho mỗi dòng. Nó không phải câu lệnh điều khiển luồng chạy.
Điều kiện cho kết quả NULL (chưa biết, theo logic ba trị của Ngày 3) được xử lý như sai: chuyển sang WHEN tiếp theo.
Không có ELSE mà không điều kiện nào đúng thì kết quả là NULL.

2. CASE dạng tìm kiếm (searched CASE)

Đây là dạng phổ biến nhất: mỗi WHEN là một điều kiện bất kỳ. Phân khúc sản phẩm theo giá:

sql

SELECT sku, name, price,
       CASE
           WHEN price < 1000000  THEN 'Dưới 1 triệu'
           WHEN price < 10000000 THEN '1 - 10 triệu'
           WHEN price < 20000000 THEN '10 - 20 triệu'
           ELSE 'Từ 20 triệu'
       END AS phan_khuc
FROM products
ORDER BY price
LIMIT 8;

sku	name	price	phan_khuc
ACC-008	Cáp USB-C to USB-C 1m	150000	Dưới 1 triệu
ACC-009	Lót chuột DSC XXL	250000	Dưới 1 triệu
ACC-001	Chuột Logitech G102	399000	Dưới 1 triệu
PHN-004	Nokia 105 4G	690000	Dưới 1 triệu
ACC-007	Sạc Anker 65W	890000	Dưới 1 triệu
ACC-003	Bàn phím cơ Keychron K2	1890000	1 - 10 triệu
ACC-002	Chuột Logitech MX Master 3S	2490000	1 - 10 triệu
ACC-006	Loa JBL Flip 6	2690000	1 - 10 triệu

Nhánh thứ hai chỉ viết price < 10000000 mà không cần price >= 1000000, vì dòng nào đến được nhánh này thì chắc chắn đã trượt nhánh đầu. Đó là lợi ích của việc "dừng ở điều kiện đúng đầu tiên", nhưng cũng là nguồn của lỗi hay gặp nhất. Đảo ngược thứ tự các nhánh:

sql

SELECT sku, price,
       CASE
           WHEN price < 20000000 THEN '10 - 20 triệu'
           WHEN price < 10000000 THEN '1 - 10 triệu'
           WHEN price < 1000000  THEN 'Dưới 1 triệu'
           ELSE 'Từ 20 triệu'
       END AS phan_khuc
FROM products
ORDER BY price
LIMIT 3;

sku	price	phan_khuc
ACC-008	150000	10 - 20 triệu
ACC-009	250000	10 - 20 triệu
ACC-001	399000	10 - 20 triệu

Cáp 150.000 đ bị xếp vào "10 - 20 triệu" vì 150000 < 20000000 đúng ngay ở nhánh đầu. Câu lệnh không báo lỗi, chỉ trả sai. Khi các khoảng dùng <, hãy xếp từ ngưỡng nhỏ đến ngưỡng lớn (hoặc dùng >= và xếp từ lớn đến nhỏ).

3. CASE dạng đơn giản (simple CASE)

Khi mọi điều kiện đều là "cột này bằng giá trị nào", viết gọn hơn bằng cách đặt biểu thức ngay sau CASE:

sql

SELECT order_id, status,
       CASE status
           WHEN 'pending'   THEN 'Chờ xác nhận'
           WHEN 'paid'      THEN 'Đã thanh toán'
           WHEN 'shipped'   THEN 'Đang giao'
           WHEN 'delivered' THEN 'Đã giao'
           WHEN 'cancelled' THEN 'Đã hủy'
       END AS trang_thai
FROM orders
WHERE order_id IN (5, 36, 37, 38, 40)
ORDER BY order_id;

order_id	status	trang_thai
5	cancelled	Đã hủy
36	delivered	Đã giao
37	shipped	Đang giao
38	paid	Đã thanh toán
40	pending	Chờ xác nhận

CASE status WHEN 'pending' THEN ... tương đương CASE WHEN status = 'pending' THEN .... Vì bên trong là phép =, dạng đơn giản không bắt được NULL (xem mục Lỗi thường gặp). Cột status có ràng buộc CHECK nên chỉ có 5 giá trị trên; ở đây không cần ELSE.

4. Điều kiện phức tạp: AND, OR, LIKE

Mỗi WHEN của dạng tìm kiếm nhận mọi điều kiện bạn viết được ở WHERE. Ví dụ cảnh báo tồn kho, ưu tiên từ nghiêm trọng đến nhẹ:

sql

SELECT sku, name, price, stock_quantity,
       CASE
           WHEN NOT is_active                            THEN 'Ngừng bán'
           WHEN stock_quantity = 0                       THEN 'Hết hàng'
           WHEN stock_quantity < 5 AND price >= 15000000 THEN 'Sắp hết, hàng đắt: nhập gấp'
           WHEN stock_quantity < 5                       THEN 'Sắp hết'
           WHEN sku LIKE 'ACC%' AND stock_quantity >= 50 THEN 'Tồn nhiều'
           ELSE 'Ổn'
       END AS canh_bao_kho
FROM products
WHERE stock_quantity < 5 OR stock_quantity >= 50 OR NOT is_active
ORDER BY stock_quantity, sku;

sku	name	price	stock_quantity	canh_bao_kho
ACC-006	Loa JBL Flip 6	2690000	0	Hết hàng
LAP-003	Acer Nitro V 15	21990000	0	Hết hàng
PHN-004	Nokia 105 4G	690000	0	Ngừng bán
PC-003	PC văn phòng DSC Basic	9990000	2	Sắp hết
LAP-002	Lenovo Legion 5	29990000	3	Sắp hết, hàng đắt: nhập gấp
LAP-006	HP Pavilion 15	16990000	4	Sắp hết, hàng đắt: nhập gấp
ACC-001	Chuột Logitech G102	399000	60	Tồn nhiều
ACC-008	Cáp USB-C to USB-C 1m	150000	200	Tồn nhiều

Nokia 105 4G vừa hết hàng vừa ngừng bán, nhưng chỉ nhận nhãn "Ngừng bán" vì nhánh đó đứng trước. Thứ tự nhánh chính là thứ tự ưu tiên của nghiệp vụ.

WHERE ở đây không dùng được alias canh_bao_kho (Ngày 3: WHERE chạy trước SELECT), nên phải viết lại điều kiện lọc.

5. CASE trong ORDER BY: sắp xếp theo thứ tự nghiệp vụ

Sắp xếp theo status bằng chữ cái sẽ cho cancelled, delivered, paid, pending, shipped, không theo vòng đời đơn hàng. CASE biến mỗi trạng thái thành một con số thứ tự:

sql

SELECT order_id, status, order_date::date AS ngay_dat
FROM orders
WHERE order_date >= '2026-08-01' OR status = 'cancelled'
ORDER BY CASE status
             WHEN 'pending'   THEN 1
             WHEN 'paid'      THEN 2
             WHEN 'shipped'   THEN 3
             ELSE 4
         END,
         order_date DESC;

order_id	status	ngay_dat
40	pending	2026-10-14
39	paid	2026-10-05
38	paid	2026-09-20
37	shipped	2026-09-02
36	delivered	2026-08-08
28	cancelled	2026-02-02
15	cancelled	2025-08-02
5	cancelled	2025-03-02

Đơn cần xử lý (chờ xác nhận, đã thanh toán chưa giao) nổi lên đầu, đơn đã xong xuống cuối. Đây là cách các màn hình quản trị thường sắp xếp.

6. CASE trong GROUP BY: gom nhóm theo phân khúc tự định nghĩa

Bảng không có cột "phân khúc giá", nhưng ta có thể tạo nó bằng CASE rồi gom nhóm theo chính biểu thức đó:

sql

SELECT CASE
           WHEN price < 1000000  THEN 'Dưới 1 triệu'
           WHEN price < 10000000 THEN '1 - 10 triệu'
           WHEN price < 20000000 THEN '10 - 20 triệu'
           ELSE 'Từ 20 triệu'
       END AS phan_khuc,
       COUNT(*)   AS so_san_pham,
       MIN(price) AS gia_thap_nhat,
       MAX(price) AS gia_cao_nhat
FROM products
GROUP BY phan_khuc
ORDER BY MIN(price);

phan_khuc	so_san_pham	gia_thap_nhat	gia_cao_nhat
Dưới 1 triệu	5	150000	890000
1 - 10 triệu	10	1890000	9990000
10 - 20 triệu	5	16990000	19990000
Từ 20 triệu	4	21990000	32990000

PostgreSQL cho phép GROUP BY phan_khuc dùng alias của SELECT. ORDER BY MIN(price) sắp các phân khúc theo đúng thứ tự giá thay vì thứ tự chữ cái.

Ghi chú dialect: MySQL cũng cho GROUP BY theo alias. SQL Server thì không: phải chép lại nguyên biểu thức CASE vào GROUP BY. Cách viết GROUP BY 1 (theo vị trí cột) chạy được ở PostgreSQL và MySQL.

Cùng kỹ thuật này dùng để chuẩn hóa dữ liệu bẩn trước khi đếm. Cột city có nhiều cách viết cho cùng một thành phố:

sql

SELECT CASE
           WHEN city IN ('TP. Hồ Chí Minh', 'Hồ Chí Minh', 'TP.HCM') THEN 'TP. Hồ Chí Minh'
           WHEN LOWER(city) = 'đà nẵng'                              THEN 'Đà Nẵng'
           WHEN city IS NULL                                         THEN '(chưa rõ)'
           ELSE city
       END AS thanh_pho,
       COUNT(*) AS so_khach
FROM customers
GROUP BY 1
ORDER BY so_khach DESC, thanh_pho;

thanh_pho	so_khach
TP. Hồ Chí Minh	5
Hà Nội	4
Đà Nẵng	3
Cần Thơ	2
(chưa rõ)	2
Biên Hòa	1
Hải Phòng	1

Không chuẩn hóa thì TP. Hồ Chí Minh bị chia làm ba nhóm (3 + 1 + 1) và Đà Nẵng làm hai nhóm.

7. Tổng hợp có điều kiện

Đây là phần quan trọng nhất của bài. Ý tưởng: đặt CASE bên trong hàm tổng hợp, để mỗi dòng chỉ "góp phần" vào kết quả khi thỏa điều kiện.

Đếm có điều kiện

Một câu truy vấn, một lần đọc bảng, ra nhiều con số:

sql

SELECT COUNT(*) AS tong_don,
       SUM(CASE WHEN channel = 'online'  THEN 1 ELSE 0 END) AS don_online,
       SUM(CASE WHEN channel = 'offline' THEN 1 ELSE 0 END) AS don_offline,
       COUNT(CASE WHEN status = 'cancelled' THEN 1 END)     AS don_huy
FROM orders;

tong_don	don_online	don_offline	don_huy
40	25	15	3

Có hai cách đếm:

SUM(CASE WHEN ... THEN 1 ELSE 0 END): dòng thỏa góp 1, dòng không thỏa góp 0.
COUNT(CASE WHEN ... THEN 1 END): dòng không thỏa nhận NULL (vì không có ELSE), mà COUNT(biểu_thức) bỏ qua NULL (Ngày 8).

Nếu không dùng CASE, bạn phải viết ba câu SELECT COUNT(*) ... WHERE ... riêng, hoặc GROUP BY rồi nhận kết quả theo dòng thay vì theo cột.

FILTER: cú pháp gọn của PostgreSQL

PostgreSQL có mệnh đề FILTER (WHERE ...) gắn sau hàm tổng hợp, làm đúng việc trên nhưng dễ đọc hơn:

sql

SELECT COUNT(*) AS tong_don,
       COUNT(*) FILTER (WHERE channel = 'online')   AS don_online,
       COUNT(*) FILTER (WHERE channel = 'offline')  AS don_offline,
       COUNT(*) FILTER (WHERE status = 'cancelled') AS don_huy
FROM orders;

tong_don	don_online	don_offline	don_huy
40	25	15	3

FILTER dùng được với mọi hàm tổng hợp (SUM, AVG, MIN, MAX, ...). Kết hợp với GROUP BY, ta tính được tỷ lệ hủy đơn theo kênh:

sql

SELECT channel,
       COUNT(*) AS tong_don,
       COUNT(*) FILTER (WHERE status = 'cancelled') AS don_huy,
       ROUND(100.0 * COUNT(*) FILTER (WHERE status = 'cancelled') / COUNT(*), 1) AS ty_le_huy_pct
FROM orders
GROUP BY channel
ORDER BY channel;

channel	tong_don	don_huy	ty_le_huy_pct
offline	15	0	0.0
online	25	3	12.0

Nhân 100.0 (số thập phân) trước khi chia để tránh phép chia nguyên của Ngày 5.

Ghi chú dialect: MySQL và SQL Server không có FILTER; hãy dùng SUM(CASE ...)/COUNT(CASE ...), cách này chạy ở mọi hệ quản trị. MySQL còn có hàm IF(dieu_kien, a, b) và SQL Server có IIF(dieu_kien, a, b) cho trường hợp chỉ có hai nhánh; PostgreSQL không có hai hàm này, chỉ dùng CASE.

Pivot: xoay dòng thành cột

GROUP BY thang, channel cho mỗi cặp (tháng, kênh) một dòng. Báo cáo thường muốn mỗi tháng một dòng, mỗi kênh một cột. Đó là pivot, và SUM(CASE ...) làm được việc này. Ví dụ doanh thu quý 1/2025 theo tháng và kênh, tính trên đơn đã thanh toán:

sql

WITH don_hang AS (
    SELECT o.order_id,
           EXTRACT(MONTH FROM o.order_date) AS thang,
           o.channel,
           ROUND(SUM(oi.quantity * oi.unit_price * (1 - oi.discount))) AS tien
    FROM orders o
    JOIN order_items oi ON oi.order_id = o.order_id
    WHERE o.status NOT IN ('pending', 'cancelled')
      AND o.order_date >= '2025-01-01' AND o.order_date < '2025-04-01'
    GROUP BY o.order_id, thang, o.channel
)
SELECT thang,
       SUM(CASE WHEN channel = 'online'  THEN tien ELSE 0 END) AS online,
       SUM(CASE WHEN channel = 'offline' THEN tien ELSE 0 END) AS offline,
       SUM(tien) AS tong
FROM don_hang
GROUP BY thang
ORDER BY thang;

thang	online	offline	tong
1	699000	26990000	27689000
2	5780000	7881000	13661000
3	0	1380000	1380000

CTE don_hang có 5 dòng (đơn 1, 2, 3, 4, 6; đơn 5 bị hủy nên bị loại). Sơ đồ dưới cho thấy từng dòng đi đâu:

File gốc: nền sáng · nền tối

Tháng 3 không có đơn online nào, nhưng cột online vẫn là 0 chứ không phải NULL nhờ ELSE 0. Giới hạn của cách này: danh sách cột (online, offline) phải viết sẵn trong câu lệnh. Nếu có kênh mới, bạn phải thêm cột bằng tay.

8. CASE trong UPDATE

CASE giúp một câu UPDATE áp dụng nhiều quy tắc khác nhau cho từng nhóm dòng. Giả sử shop muốn: tăng giá 5% cho laptop gaming (category_id = 3), giảm 10% cho phụ kiện tồn từ 30 cái trở lên (danh mục 10, 11, 12), làm tròn đến nghìn đồng.

Theo quy trình an toàn ở Ngày 6, luôn xem trước bằng SELECT với đúng biểu thức sẽ dùng:

sql

SELECT sku, name, category_id, stock_quantity, price AS gia_cu,
       CASE
           WHEN category_id = 3 THEN ROUND(price * 1.05, -3)
           ELSE ROUND(price * 0.90, -3)
       END AS gia_moi
FROM products
WHERE category_id = 3
   OR (category_id IN (10, 11, 12) AND stock_quantity >= 30)
ORDER BY sku;

sku	name	category_id	stock_quantity	gia_cu	gia_moi
ACC-001	Chuột Logitech G102	10	60	399000	359000
ACC-007	Sạc Anker 65W	12	40	890000	801000
ACC-008	Cáp USB-C to USB-C 1m	12	200	150000	135000
ACC-009	Lót chuột DSC XXL	10	30	250000	225000
LAP-001	ASUS ROG Strix G16	3	5	32990000	34640000
LAP-002	Lenovo Legion 5	3	3	29990000	31490000
LAP-003	Acer Nitro V 15	3	0	21990000	23090000

ROUND(x, -3) làm tròn đến hàng nghìn (số chữ số âm nghĩa là làm tròn bên trái dấu thập phân). Thấy đúng rồi mới chạy UPDATE, và ở đây ta bọc trong BEGIN ... ROLLBACK để không làm thay đổi dữ liệu gốc:

sql

BEGIN;

UPDATE products
SET price = CASE
                WHEN category_id = 3 THEN ROUND(price * 1.05, -3)
                ELSE ROUND(price * 0.90, -3)
            END
WHERE category_id = 3
   OR (category_id IN (10, 11, 12) AND stock_quantity >= 30);
-- UPDATE 7

SELECT sku, price FROM products WHERE product_id IN (1, 16, 22) ORDER BY sku;

ROLLBACK;

sku	price
ACC-001	359000
ACC-007	801000
LAP-001	34640000

Sau ROLLBACK, giá trở lại như cũ. Nếu lỡ COMMIT, chạy lại script init theo mục "Làm lại từ đầu" trong setup/README.md.

Điều quan trọng nhất: WHERE của UPDATE phải khớp với các nhánh CASE. Nếu bỏ WHERE, mọi dòng không thuộc laptop gaming sẽ rơi vào ELSE và bị giảm giá 10%, kể cả iPhone. Một cách phòng thủ khác là viết ELSE price để dòng không thuộc nhánh nào giữ nguyên giá.

9. CASE trong WHERE

CASE cũng dùng được trong WHERE, khi điều kiện lọc phụ thuộc vào giá trị của một cột khác. Ví dụ kiểm tra chất lượng dữ liệu: đơn online phải có shipping_city, đơn offline phải có employee_id:

sql

SELECT order_id, channel, employee_id, shipping_city
FROM orders
WHERE CASE
          WHEN channel = 'online' THEN shipping_city IS NULL
          ELSE employee_id IS NULL
      END;

Kết quả: 0 dòng, nghĩa là dữ liệu hợp lệ. Tuy nhiên điều kiện này viết bằng AND/OR thường dễ đọc hơn và để database tối ưu tốt hơn:

sql

SELECT order_id, channel, employee_id, shipping_city
FROM orders
WHERE (channel = 'online'  AND shipping_city IS NULL)
   OR (channel = 'offline' AND employee_id IS NULL);

Hãy ưu tiên AND/OR trong WHERE, chỉ dùng CASE khi logic thật sự khó diễn đạt.

Lỗi thường gặp

1. Sai thứ tự WHEN. Nhánh đúng đầu tiên thắng. Đặt điều kiện rộng (price < 20000000) trước điều kiện hẹp (price < 1000000) thì nhánh hẹp không bao giờ được chạy (mục 2).

2. CASE cot WHEN NULL không bao giờ đúng. Dạng đơn giản so sánh bằng =, mà NULL = NULL không phải TRUE.

sql

SELECT customer_id, full_name, city,
       CASE city
           WHEN NULL THEN 'Chưa rõ'
           ELSE city
       END AS thanh_pho_sai,
       CASE
           WHEN city IS NULL THEN 'Chưa rõ'
           ELSE city
       END AS thanh_pho_dung
FROM customers
WHERE customer_id IN (10, 11, 17)
ORDER BY customer_id;

customer_id	full_name	city	thanh_pho_sai	thanh_pho_dung
10	Dương Minh Khoa	TP. Hồ Chí Minh	TP. Hồ Chí Minh	TP. Hồ Chí Minh
11	Lý Thanh Mai	(NULL)	(NULL)	Chưa rõ
17	Châu Ngọc Trâm	(NULL)	(NULL)	Chưa rõ

Muốn bắt NULL thì dùng dạng tìm kiếm với IS NULL. Với trường hợp đơn giản "thay NULL bằng giá trị mặc định", COALESCE(city, 'Chưa rõ') (Ngày 5) còn gọn hơn.

3. Các nhánh trả về khác kiểu. Mọi nhánh THEN/ELSE phải chuyển được về cùng một kiểu:

sql

SELECT sku,
       CASE WHEN stock_quantity = 0 THEN 'Hết hàng' ELSE stock_quantity END AS ton_kho
FROM products;

text

ERROR:  invalid input syntax for type integer: "Hết hàng"

PostgreSQL thấy nhánh ELSE là số nguyên nên cố đổi 'Hết hàng' thành số và thất bại. Sửa bằng cách đổi nhánh số sang chuỗi:

sql

SELECT sku,
       CASE WHEN stock_quantity = 0 THEN 'Hết hàng' ELSE stock_quantity::text END AS ton_kho
FROM products
WHERE product_id IN (3, 4);

sku	ton_kho
LAP-003	Hết hàng
LAP-004	8

4. Thiếu ELSE trong SUM(CASE ...). Nếu không dòng nào thỏa điều kiện, SUM của toàn NULL là NULL chứ không phải 0:

sql

SELECT SUM(CASE WHEN status = 'cancelled' AND channel = 'offline' THEN 1 END)        AS khong_else,
       SUM(CASE WHEN status = 'cancelled' AND channel = 'offline' THEN 1 ELSE 0 END) AS co_else_0,
       COUNT(*) FILTER (WHERE status = 'cancelled' AND channel = 'offline')          AS dung_filter
FROM orders;

khong_else	co_else_0	dung_filter
(NULL)	0	0

Quy tắc dễ nhớ: đếm thì dùng COUNT(*) FILTER (...) hoặc COUNT(CASE ... THEN 1 END); cộng tiền thì SUM(CASE ... THEN tien ELSE 0 END), hoặc bọc COALESCE(SUM(...), 0).

5. Quên WHERE khi UPDATE ... SET cot = CASE .... Mọi dòng không khớp nhánh nào rơi vào ELSE (hoặc thành NULL nếu không có ELSE, và vi phạm NOT NULL nếu cột có ràng buộc). Luôn xem trước bằng SELECT, giới hạn bằng WHERE, và chạy trong BEGIN.

6. Chia cho 0 trong nhánh tính tỷ lệ. CASE không tự bảo vệ phép chia. Mẫu số có thể bằng 0 thì dùng NULLIF(mau_so, 0) (Ngày 5) để kết quả là NULL thay vì lỗi division by zero.

Bài tập

Bài 1-6 chỉ đọc dữ liệu. Bài 7 sửa dữ liệu nên phải chạy trong BEGIN ... ROLLBACK.

Cơ bản

Bài 1. Phân loại khách theo độ đầy đủ thông tin liên hệ: "Thiếu cả email và SĐT", "Thiếu email", "Thiếu SĐT", "Đủ thông tin". Đếm số khách mỗi loại, nhiều nhất lên đầu.

Đáp án

sql

SELECT CASE
           WHEN email IS NULL AND phone IS NULL THEN 'Thiếu cả email và SĐT'
           WHEN email IS NULL                   THEN 'Thiếu email'
           WHEN phone IS NULL                   THEN 'Thiếu SĐT'
           ELSE 'Đủ thông tin'
       END AS lien_he,
       COUNT(*) AS so_khach
FROM customers
GROUP BY lien_he
ORDER BY so_khach DESC;

Kết quả:

lien_he	so_khach
Đủ thông tin	13
Thiếu SĐT	3
Thiếu email	1
Thiếu cả email và SĐT	1

Nhánh "thiếu cả hai" phải đứng đầu, nếu không khách 17 sẽ bị xếp vào "Thiếu email".

Bài 2. Thống kê thanh toán theo hình thức, hiển thị tên tiếng Việt: cash là "Tiền mặt", card là "Thẻ", momo là "Ví MoMo", bank_transfer là "Chuyển khoản". Hiện số lần và tổng tiền, sắp theo tổng tiền giảm dần. Dùng CASE dạng đơn giản.

Đáp án

sql

SELECT CASE method
           WHEN 'cash'          THEN 'Tiền mặt'
           WHEN 'card'          THEN 'Thẻ'
           WHEN 'momo'          THEN 'Ví MoMo'
           WHEN 'bank_transfer' THEN 'Chuyển khoản'
       END AS hinh_thuc,
       COUNT(*)    AS so_lan,
       SUM(amount) AS tong_tien
FROM payments
GROUP BY method
ORDER BY tong_tien DESC;

Kết quả:

hinh_thuc	so_lan	tong_tien
Chuyển khoản	8	166691500
Ví MoMo	14	157951000
Thẻ	7	112317500
Tiền mặt	8	99331000

GROUP BY method rồi mới đổi tên trong SELECT là hợp lệ, vì CASE chỉ dùng cột method đã có trong GROUP BY.

Bài 3. Đếm khách theo nhóm năm sinh: "Trước 1990", "1990 - 1999", "Từ 2000", "Chưa rõ" (không có birth_date). Sắp từ nhóm lớn tuổi nhất, "Chưa rõ" ở cuối.

Đáp án

sql

SELECT CASE
           WHEN birth_date IS NULL        THEN 'Chưa rõ'
           WHEN birth_date < '1990-01-01' THEN 'Trước 1990'
           WHEN birth_date < '2000-01-01' THEN '1990 - 1999'
           ELSE 'Từ 2000'
       END AS nhom_nam_sinh,
       COUNT(*) AS so_khach
FROM customers
GROUP BY nhom_nam_sinh
ORDER BY MIN(birth_date) NULLS LAST;

Kết quả:

nhom_nam_sinh	so_khach
Trước 1990	1
1990 - 1999	5
Từ 2000	9
Chưa rõ	3

Nếu bỏ nhánh IS NULL, ba khách không có ngày sinh sẽ trượt mọi so sánh (kết quả NULL) và rơi vào ELSE, bị tính nhầm là "Từ 2000".

Vận dụng

Bài 4. Xếp hạng khách theo tổng chi tiêu trên đơn đã thanh toán (status NOT IN ('pending', 'cancelled')): từ 50 triệu là "VIP", từ 20 triệu là "Thân thiết", có mua là "Thường", chưa có đơn đã thanh toán nào là "Chưa mua". Hiện mọi khách, kể cả khách chưa mua, sắp theo chi tiêu giảm dần.

Đáp án

sql

WITH chi_tieu AS (
    SELECT o.customer_id,
           SUM(oi.quantity * oi.unit_price * (1 - oi.discount)) AS tong_chi
    FROM orders o
    JOIN order_items oi ON oi.order_id = o.order_id
    WHERE o.status NOT IN ('pending', 'cancelled')
    GROUP BY o.customer_id
)
SELECT c.customer_id, c.full_name,
       COALESCE(ROUND(ct.tong_chi), 0) AS tong_chi,
       CASE
           WHEN ct.tong_chi IS NULL     THEN 'Chưa mua'
           WHEN ct.tong_chi >= 50000000 THEN 'VIP'
           WHEN ct.tong_chi >= 20000000 THEN 'Thân thiết'
           ELSE 'Thường'
       END AS hang
FROM customers c
LEFT JOIN chi_tieu ct ON ct.customer_id = c.customer_id
ORDER BY tong_chi DESC, c.customer_id;

Kết quả:

customer_id	full_name	tong_chi	hang
10	Dương Minh Khoa	63220500	VIP
15	Nguyễn Văn An	58970000	VIP
2	Trần Thị Bình	58262500	VIP
18	Mai Đức Uy	46980000	Thân thiết
14	Huỳnh Tấn Phát	45880500	Thân thiết
...	...	...	...
16	Tạ Quang Sơn	0	Chưa mua
17	Châu Ngọc Trâm	0	Chưa mua

(tổng 18 dòng: 3 VIP, 8 Thân thiết, 5 Thường, 2 Chưa mua)

Tính tổng trong CTE trước rồi mới LEFT JOIN để khách chưa mua vẫn có mặt. Nhánh IS NULL phải đứng đầu: so sánh NULL >= 50000000 cho NULL nên khách chưa mua sẽ trượt xuống ELSE và bị gắn nhầm "Thường".

Bài 5. Lập bảng doanh thu (đơn đã thanh toán) theo năm và quý: mỗi năm một dòng, mỗi quý một cột q1 đến q4. Dùng FILTER. Gợi ý: EXTRACT(QUARTER FROM ...).

Đáp án

sql

SELECT EXTRACT(YEAR FROM o.order_date) AS nam,
       ROUND(SUM(oi.quantity * oi.unit_price * (1 - oi.discount))
             FILTER (WHERE EXTRACT(QUARTER FROM o.order_date) = 1)) AS q1,
       ROUND(SUM(oi.quantity * oi.unit_price * (1 - oi.discount))
             FILTER (WHERE EXTRACT(QUARTER FROM o.order_date) = 2)) AS q2,
       ROUND(SUM(oi.quantity * oi.unit_price * (1 - oi.discount))
             FILTER (WHERE EXTRACT(QUARTER FROM o.order_date) = 3)) AS q3,
       ROUND(SUM(oi.quantity * oi.unit_price * (1 - oi.discount))
             FILTER (WHERE EXTRACT(QUARTER FROM o.order_date) = 4)) AS q4
FROM orders o
JOIN order_items oi ON oi.order_id = o.order_id
WHERE o.status NOT IN ('pending', 'cancelled')
GROUP BY nam
ORDER BY nam;

Kết quả:

nam	q1	q2	q3	q4
2025	42730000	109718500	64268500	109413500
2026	64080500	41389000	64711000	39980000

Quý 4/2026 mới có nửa tháng 10 nên còn thấp. Quý nào không có đơn thì SUM ... FILTER cho NULL; muốn hiện 0 thì bọc COALESCE.

Bài 6. Với mỗi danh mục có sản phẩm, cho biết: số sản phẩm, số sản phẩm hết hàng, số sản phẩm chưa có giá nhập (cost_price là NULL), và giá trị tồn kho tính theo giá bán của các sản phẩm còn kinh doanh. Sắp theo giá trị tồn kho giảm dần.

Đáp án

sql

SELECT c.name AS danh_muc,
       COUNT(*) AS so_sp,
       COUNT(*) FILTER (WHERE p.stock_quantity = 0) AS het_hang,
       COUNT(*) FILTER (WHERE p.cost_price IS NULL) AS thieu_gia_nhap,
       SUM(CASE WHEN p.is_active THEN p.stock_quantity * p.price ELSE 0 END) AS gia_tri_ton
FROM products p
JOIN categories c ON c.category_id = p.category_id
GROUP BY c.category_id, c.name
ORDER BY gia_tri_ton DESC;

Kết quả:

danh_muc	so_sp	het_hang	thieu_gia_nhap	gia_tri_ton
Điện thoại	4	1	0	593010000
Laptop văn phòng	3	0	1	365820000
Laptop gaming	3	1	0	254920000
Máy tính bảng	2	0	0	151380000
PC & Màn hình	3	0	0	140760000
Tai nghe & Loa	3	1	0	135800000
Chuột & Bàn phím	4	0	1	109590000
Sạc & Cáp	2	0	0	65600000

Thử thách

Bài 7. Shop chạy khuyến mãi: điện thoại (category_id = 7) giảm 5%, máy tính bảng (category_id = 8) giảm 8%, làm tròn đến nghìn đồng; sản phẩm ngừng kinh doanh không đổi giá. Viết câu SELECT xem trước giá cũ và giá mới, rồi viết UPDATE dùng CASE, chạy trong BEGIN ... ROLLBACK.

Đáp án

sql

SELECT sku, name, price AS gia_cu,
       CASE category_id
           WHEN 7 THEN ROUND(price * 0.95, -3)
           WHEN 8 THEN ROUND(price * 0.92, -3)
       END AS gia_moi
FROM products
WHERE category_id IN (7, 8) AND is_active
ORDER BY sku;

Kết quả:

sku	name	gia_cu	gia_moi
PHN-001	iPhone 15 128GB	19990000	18991000
PHN-002	Samsung Galaxy S24	18990000	18041000
PHN-003	Xiaomi Redmi Note 13	4890000	4646000
TAB-001	iPad Air M2 11 inch	16990000	15631000
TAB-002	Samsung Galaxy Tab S9 FE	9490000	8731000

sql

BEGIN;

UPDATE products
SET price = CASE category_id
                WHEN 7 THEN ROUND(price * 0.95, -3)
                WHEN 8 THEN ROUND(price * 0.92, -3)
                ELSE price
            END
WHERE category_id IN (7, 8) AND is_active;
-- UPDATE 5

ROLLBACK;

ELSE price là lưới an toàn: kể cả khi WHERE bị sửa sai, dòng không thuộc nhánh nào vẫn giữ giá cũ thay vì thành NULL. Nokia 105 4G (is_active = FALSE) bị WHERE loại nên không đổi giá.

Bài 8. Tính biên lợi nhuận (price - cost_price) / price (phần trăm, 1 chữ số thập phân) cho từng sản phẩm và xếp mức: "Cao (từ 30%)", "Trung bình (15-30%)", "Thấp (dưới 15%)", "Chưa có giá nhập". Sắp theo biên lợi nhuận giảm dần, sản phẩm chưa có giá nhập ở cuối. Có cần CASE để xử lý cost_price NULL trong cột phần trăm không?

Đáp án

sql

SELECT sku, name, price, cost_price,
       ROUND(100.0 * (price - cost_price) / price, 1) AS bien_ln_pct,
       CASE
           WHEN cost_price IS NULL                   THEN 'Chưa có giá nhập'
           WHEN (price - cost_price) >= 0.30 * price THEN 'Cao (từ 30%)'
           WHEN (price - cost_price) >= 0.15 * price THEN 'Trung bình (15-30%)'
           ELSE 'Thấp (dưới 15%)'
       END AS muc_bien
FROM products
ORDER BY bien_ln_pct DESC NULLS LAST, sku;

Kết quả:

sku	name	price	cost_price	bien_ln_pct	muc_bien
ACC-008	Cáp USB-C to USB-C 1m	150000	60000	60.0	Cao (từ 30%)
ACC-001	Chuột Logitech G102	399000	250000	37.3	Cao (từ 30%)
ACC-007	Sạc Anker 65W	890000	600000	32.6	Cao (từ 30%)
PHN-004	Nokia 105 4G	690000	500000	27.5	Trung bình (15-30%)
...	...	...	...	...	...
TAB-001	iPad Air M2 11 inch	16990000	15000000	11.7	Thấp (dưới 15%)
ACC-009	Lót chuột DSC XXL	250000	(NULL)	(NULL)	Chưa có giá nhập
LAP-006	HP Pavilion 15	16990000	(NULL)	(NULL)	Chưa có giá nhập

(tổng 24 dòng: 3 Cao, 9 Trung bình, 10 Thấp, 2 Chưa có giá nhập)

Cột phần trăm không cần CASE: phép tính có NULL tự cho NULL. Cột muc_bien thì cần nhánh IS NULL đứng đầu, nếu không các so sánh với NULL đều không đúng và hai sản phẩm này rơi vào ELSE thành "Thấp".

Tóm tắt

CASE là biểu thức trả về một giá trị cho mỗi dòng; dừng ở WHEN đúng đầu tiên; không có ELSE thì trả NULL.
Dạng tìm kiếm (CASE WHEN dieu_kien ...) nhận mọi điều kiện; dạng đơn giản (CASE cot WHEN gia_tri ...) gọn hơn nhưng chỉ so sánh bằng và không bắt được NULL.
CASE dùng được trong SELECT, ORDER BY (thứ tự nghiệp vụ), GROUP BY (phân khúc, chuẩn hóa dữ liệu), UPDATE (nhiều quy tắc trong một lệnh) và WHERE (ít khi cần).
Tổng hợp có điều kiện: SUM(CASE ... THEN x ELSE 0 END), COUNT(CASE ... THEN 1 END), hoặc FILTER (WHERE ...) của PostgreSQL. Một lần đọc bảng ra nhiều con số.
Pivot: GROUP BY theo chiều dòng, mỗi giá trị của chiều cột là một SUM(CASE ...) hoặc ... FILTER.
Các nhánh phải cùng kiểu; thứ tự WHEN là thứ tự ưu tiên; luôn nghĩ đến NULL và nhánh ELSE.

Đọc thêm

⬅️ Ngày 12: UNION, INTERSECT và EXCEPT | 📚 Mục lục | Ngày 14: Ôn tập 2 - Báo cáo trên DSC Shop ➡️

Ngày 13: CASE và tổng hợp có điều kiện ​

1. CASE là gì ​

2. CASE dạng tìm kiếm (searched CASE) ​

3. CASE dạng đơn giản (simple CASE) ​

4. Điều kiện phức tạp: AND, OR, LIKE ​

5. CASE trong ORDER BY: sắp xếp theo thứ tự nghiệp vụ ​

6. CASE trong GROUP BY: gom nhóm theo phân khúc tự định nghĩa ​

7. Tổng hợp có điều kiện ​

Đếm có điều kiện ​

FILTER: cú pháp gọn của PostgreSQL ​

Pivot: xoay dòng thành cột ​

8. CASE trong UPDATE ​

9. CASE trong WHERE ​

Lỗi thường gặp ​

Bài tập ​

Cơ bản ​

Vận dụng ​

Thử thách ​

Tóm tắt ​

Đọc thêm ​

Ngày 13: CASE và tổng hợp có điều kiện

1. CASE là gì

2. CASE dạng tìm kiếm (searched CASE)

3. CASE dạng đơn giản (simple CASE)

4. Điều kiện phức tạp: AND, OR, LIKE

5. CASE trong ORDER BY: sắp xếp theo thứ tự nghiệp vụ

6. CASE trong GROUP BY: gom nhóm theo phân khúc tự định nghĩa

7. Tổng hợp có điều kiện

Đếm có điều kiện

FILTER: cú pháp gọn của PostgreSQL

Pivot: xoay dòng thành cột

8. CASE trong UPDATE

9. CASE trong WHERE

Lỗi thường gặp

Bài tập

Cơ bản

Vận dụng

Thử thách

Tóm tắt

Đọc thêm